L’òm ch’a piantava j’erbo

Dël 1953 Jean Giono a publicava da Gallimard na bela stòria, L'homme qui plantait des arbres.

Riccardo, un ch'a l'ha a cheur soa lenga, a l’ha fane na tradussion an piemontèis ch’i l’hai butà ambelessì.

I soma nen andàit a ciameje a l’editor ij drit dla publicassion, com ch’a sarìa bon-a nòrma an costi cas, e përchè a sarìa na stòria longa, e përchè a l’é nen naturalment n’at fàit për vagneje, e përchè i confidoma ant la benevolensa pòstuma dl’autor. As capiss che tuta la responsabilità a l’é mia, bele che Riccardo a l’abia fàit tut ël travaj.

E ambelessì as peul vëdde la stòria e sentla an fransèis.

Për ij pare e le mare: stampela e lesijla a vòste masnà, a farà bin a lor e a farà bin a vojautri.

Për Riccardo: un mersì a basta sertament nen për lòn ch’it fà, ma an tute le manere mersì.

Talucchi (ma a l'é un pretest)

Ëd tante ròbe – mila, dj’àutre mila e mila ancora – fàite ansema për ël Piemont an costi singh agn ("Che cos’hai fatto in questi cinque anni?", a-i ciamavo al protagonista d’Un uomo d’acqua dolce. "Boh!"), cost artìcol che la Gasëtta d'Alba a pùblica ancheuj a l'é 'l prim ch’a seurt a firma gionta an tra Batista e mi. Bel.

A coriva l’ann 1938...
Poesìe ‘d na vira, sentiment d’ancheuj

Dl’ann 1938, XVI dl’era fassista, a-i seurt da la tipografia editris Vissio ëd Benevagienna un cit lìber ëd poesìe piemontèise, Scaparon, scrit da Alessandro Talucchi, n’autor ancheuj dësmentià. Nino Costa, ant la prefassion, a scriv: «La presente raccolta non [è] solo un fresco e piacevole volume, ma pure un interessante documento della vita spicciola torinese in questo inizio di secolo».

Ancaminoma dal tìtol. «Scaparon» an piemontèis a l’é na pessa de stòfa vendùa për pòch. Fin-a a Savian a-i é an sla piassa na botega ch’a vend pesse ‘d tèila ch’a së s-ciama «Lë Scaparon». Da nòstre part però, scaparon as dis nen e mach cheidun a coneuss costa paròla an riferiment a la stòfa.

Noi i conossima Scaparon come na frassion particolar dla comun-a d’Alba, da dlà da Tane, che ansema al Missòt a fà part ëd na pessa ‘d tèra albèisa ch’a va anver Turin, ant ël Roé. A peul fin-a desse che ant l’antichità a fussa stàita ciamà «Scaparon» pròpi përchè a-i era na pessa cita ‘d tèra, përdùa da dlà da Tane, chi a sa. Mentre che le notissie pì veje a parlo ‘d na comunità ch’a j’era artirasse ansima a la prima colin-a an facia a Tane, për scapeje a la pest che a massacrava Alba e tute le sità dla «globalissasion» d’anlora. Scaparon e sua famija, dal Sinchsent, a l’avo ardità la padronansa ‘d tuta la valada dita «val dij Majan», che ant j’agn andré a j’era stà masentà dal Convent ëd Sancta Marìa Ulmis, ciamà Ca da j’Olm, andoa che fin-a a pòchi mèis fà a stava nòstr amis e poeta an italian e piemontèis Luigi Franco.

E vnoma adess al lìber. Talucchi a në smon cost ritrat dla vita turinèisa dl’época litòria. A l’é vnume an man cost lìber, regalame tanti agn fà da n’amis, për cas an costi di. E i l’hai ancaminà a leslo, trovand na vita ch’a esist pì nen. Esempi ch’a fà al cas: vist ch’a j’é aria ‘d primavera, ëd vita neuva, ëd cambiament, i pensoma ch’i l’avrìo tuti dabsògn d’un bagn. Fin-a a nen tròpi agn andré a j’ero ancora ij bagn pùblich, andoa che un a podava ‘ndé a desse na sgurà. Talucchi a l’ha scrit na bela poesìa an sël tema, Stabiliment da bagn a Turin. Ambelessì a-i é quàich vers, ch’a dà la mzura ‘d na Turin d’antan:

Ficà 'nt ël fond d'na cort longa, 'n po' scura
na pòrta a veder contorna 'd verdura
un lampionssin a gas, un pòvr arciam
ch'a costituiss la sola soa reclam.
Sla pòrta 'n s'un tapis j'è scrit: «Avanti»
per dësgenè i «clienti titubanti»,
e peui ne scond tapiss pi rafinà
e, an verd ch'a giura, ‘n « Salve » ricamà.
T'intre: seta a sò banch na madamona,
ùciai d'òr, dignità : l’è la padrona.
– U n bagno? – at dis – Còsa rispondie? Im seto
s'un vei sofà de vlù. Mentre ch'i speto
i vëdo 'n sël taolin na quantità
d' giornai, 'd riviste da des ani anssà.
Im ricòrdo na vòlta: fass n'arssaot :
« II regicidio! » a l'han massamne n'aotr!...
[...]
Antorn a mi 'n fumeri, e, come 'n cesa
i sento tutt silenssio... Ses e mesa!
I m'aosso cheuit, im vesto, i scapo via
m'ambato fòra 'nt'una bela fija,
e i rivo al banch : – Con amido, signore?
– Liscio, madama ! – Prego, professore,
passi è già pronto. Grassie a chiel, monssù –
'Na sigarëtta 'n boca, colett su,
fòra a fa freid, son ancor tutt sudà,
taco la corssa e i rivo fina a cà.

Batista e Gianni Davico

A-i é na fomna...

Ancheuj a l’é mama – Maria Giuditta Bosco in Davico – che a compiss j’agn: e a son stantesinch.

Për dilo con un mòt dë spìrit, ij primi stantesinch a son andàit bin, adess j’autri stantesinch i vëdroma.

E për dila pì seriosament a venta rubeje le paròle a Nelo Risi (A nostra madre):

I voloma nen arcordete.

It i në sta davsin sensa ombra e col soris
ëd chi ch’a l’ha creà un lent paradis.
Ël dé l’avèj ël débit l’esempi
– a l’é nen possìbil dete dij confin;
savèjte viva ancheuj an paga
dël veuid ch’i saroma.
Set-te un moment
sara j’euj a l’andaré an anans
arpòs-te andrinta
o se pròpi t’i-i ten-e
divid con ij fieuj
ëdcò cost’ansia, l’ultima
ëd savèjte viva.

I arnonsierìo a la memòria
për prolonghete an vita
e nen an mòrt, cara.

N’àutr vir dë stagion për la Ca dë Studi Piemontèis

Jér an Àich i l'hai terminà le mie ciaciarade dë st'ann për la Ca dë Studi Piemontèis. Argoment: ël piemontèis e le masnà.

Ambelessì a-i é un video con le mie impression, e ambelessì ël PDF dla dispensa ch’i l'hai distribuì durant la lession.

Ël calé giuliv e la Piata

A dis Batista an sl’artìcol surtì ancheuj an sla Gasetta d’Alba:

Decrescita Felice a l’é un moviment anventà da Maurizio Pallante, n’òm che a stà a Castelneuv Don Bòsch. Costa organisassion a studia a livel nassional un sistema ‘d vita che a sia nen për fòrsa combinà anima al consum, ansima al caté e sbate via, ansima a fé dle centraj neuve përché a fà damanca ‘d pì tanta corent, ma con na teorìa ‘d ten-e da cont, ‘d nen sgheiré j’arsorse dla tèra, e fé un pòch afidament ansima a le manere ‘d fé che nòstra società a l’ha tenù ant j’agn andré; ël savèj dla società passà, giontà ansema a la siensa moderna, a peul s-ciairì na stra neuva che a sìa nen cola ch’i l’oma tenù fin-a adess, cola de sbate via tut e fé tut neuv ëd pianta.

Da ambelessì, da la Piata borgà ‘d set anime (a j’ero eut, ma Spirit a l’é mòrt l’àutra sman-a) an sle montagne dzora Droné, coste paròle e cost moviment a pijo un sens pien, un significà ch’i pensava nen a podèisso avèj. Mi i l’hai ancaminà, ant ël mé cit, a sërché ‘d dé un sens divers a costi agn ch’am resto. Internet a va bin, l’inglèis a va bin, ma a va ‘dcò bin ël silensi, gieughe con le cite sensa pressa, avèj l’òrt dëdnans a ca.

Quaidun a veul dì la soa? O, pì precisament, quaidun a l’ha dj’esempi specìfich da porté al discors?

A l'ha colpime, an fond a la sala...

Jér i l’hai tenù a Susa la tersa lession dë st’ann për la Ca dë Studi, che peuj a l’é sempre l’istessa ma itineranta: Ël piemontèis e ij cit. Dël përchè e dël përcome lese an piemontèis a nòste masnà.

I l’hai trovà na bon-a partecipassion, lòn ch’a peul mach feme content. Impression dël piemontèis come lenga viva. ‘Dcò përchè a l’ha colpime, là an fond a la sala, na fija – a l’avrà avù vint agn o che – che a na bela mira a l’ha fassé coragi e pijà la paròla, là an mes a tute cole përson-e ch’a podìo esse sò pare e mare e miraco ‘dcò (an quàich cas) ij sò grand, për dì che a chila ‘l piemontèis da cita a l’han nen mostrajlo, ma che adess a veul amprendlo.

Ecco, a më mnisìo an ment ij felici pochi d’Elsa Morante, përchè a son coste interassion ch’a rendo pì significativa e pien-a na ciaciarada parèj.

Im sentìa a mé ca, i j’era content. A la fin le përson-e am ringrassiavo, e bele se i savìa nen për còs i l’avrìa vorsuje dì spete, parloma ancora, foma un pò ‘d festa e un pò ‘d rabel.

Bel. Bel. Bel. E donca mersì a chi ch’a l’ha pijasse ‘l temp e ‘l fastudi ‘d partissipé.

PARLOMA DËL CREUS!

L’amis Davide Filié, una dle tante anime bon-e dël Piemont, a ten un cors ëd piemontèis a Quaron-a (Villa Rolandi), an Valsesia. A gratis për ij partecipant.

A s’ancamin-a ‘l 15 mars: eut lùn-es a la sèira, da eut e mesa për doe ore.

Ël cors a l’é organisà da l’associassion cultural Ël Sol ëd j’Alp an colaborassion con la comun-a ‘d Quaron-a, e a l’ha ‘l but ëd dé le competense lenghìstiche prinsipaj a chi ch’a veul ancaminé a lese e scrive ant ël piemontèis dla Valsesia.

Për anformassion:
Davide Filié
tel. 0163 43.20.16
Mail: dafilie@tin.it

Ël piemontèis e ij cit. Dël përchè e dël përcome lese an piemontèis a nòste masnà

I ston prontand la conferensa ch’i tnirai st’ann a Moncalé, Susa, Turin e Àich për la Ca dë Studi Piemontèis. Për costa edission i son andàit a arpié un tema dël qual, come a san bin ij mé vintesingh letor, i parl sovens e volenté: lese an piemontèis ai nòsti cit.

I parlerai ëd GianRens Clivio, Milo Bré, Ezio Girardi, Michela Grosso, Adriana Chiabrando e tanti autri autor ch’a l’han scrit e scrivo an nòsta lenga për ij cit, sensa dësmentié le tradussion ëd Pinòcchio, dël Cit prinsi e via fòrt.

Chi ch’a fussa anteressà a sarà mè òspite bin agradì a:
- Moncalé, Famija Moncalerèisa, Via Alfieri 40, merco 24 mars a 4 e mesa;
- Susa, Unitre, cors Union Sovietica 18, màrtes 30 mars a 4 e mesa;
- Turin, biblioteca Villa Amoretti al parch Rignon, cors Orbassan, 200, merco 7 avrì a 5 ore;
- Àich (Acqui Terme, an slë cartin-e), scòla elementar Saracco, via XX stèmber, 20, lùn-es 12 avrì a 5 ore.

Ambelessì a-i é ‘l calendari complet dij cors, con un gròss mersì a Giulia Pennaroli e Dàvid Damilan për tut lë sfòrs organisativ.

Véner, a Cher, a l’é di ‘d marcà...

... e passand për ël sénter it sente, bele sensa volejlo, tanti tòch ëd conversassion. Alora a më mnisìa an ment Jovanotti:

La città è un film straniero senza sottotitoli
Una pentola che cuoce pezzi di dialoghi
Come stai quanto costa che ore sono che succede
Che si dice chi ci crede allora ci si vede

E peui i pensava ‘dcò a Saba (Città vecchia):

Qui tra la gente che viene che va
dall'osteria alla casa o al lupanare,
dove son merci ed uomini il detrito
di un grande porto di mare,
io ritrovo, passando, l'infinito
nell'umiltà.
Qui prostituta e marinaio, il vecchio
che bestemmia, la femmina che bega,
il dragone che siede alla bottega
del friggitore,
la tumultuante giovane impazzita
d'amore,
sono tutte creature della vita
e del dolore;
s'agita in esse, come in me, il Signore.

E tut sòn a j’era giutà dal temp, dal sol ch’a spontava daré a le nìvole dòp a na neuit ëd pieuva.

Ma la còsa bela a l’é che l’italian as mës-ciava al piemontèis an manera natural, che i sentìa adess un e adess l’àut: e tut sensa solussion ëd continuità. A l’é sòn, i pens, che i intendoma parland ëd "piemontèis lenga viva".

La fiòca ‘d na vòta

Dël përchè l’ùnich temp ch’a conta a l’é ‘l temp present
[mé artìcol publicà ansima a la "Gazzetta d'Alba" ëd màrtes 9 fërvé 2010]

Batista a l’ha parlà da costa colòn-a quàich temp andré dla distorsion ch’i l’oma a rësguard dël temp. An Vardé anans, prima che andré, l'artìcol dël 31 mars dl'àutr'ann, a scrivìa:

A mi a l'han sempre dame gena coj che a passo sò temp a scrive poesìe, romans, litre, artìcoj ansima ai temp andré; ansima a tute le còse veje; ansima a come ch’a j'ero giovo da giovo; e ansima a come che a fiocava na vòlta e che adess a fiòca pì nan [...]. Pì che tut, lòn ch'am dà fastudi a l'é costa aria ëd pioresse a còl che a l'ha tanta gent, un brut rapòrt con ël temp che a vivo ancheuj, përché a son sempre an camin a pensé e parlé ëd ‘na vòlta’.

La sitassion a l’é longa, ma a serv për capisse ben (e adess che ‘o temp a s’aimaniss na frisa a ven fin-a a taj). An vardandse andré, e tant pì con l’età ch’a va anans, a smija che ij temp ëd na vòta a fusso pì bej, che la fiòca a fussa pì bianca, la gent pì sincera, che ‘l mal a fussa meno mal e ‘l bin pì bel, bon ben bel.

Ma a sarà pròpi parèj? O a sarà nen pitòst n’ampliament, o pì precisament na traslassion a l’andré, ëd lòn che an psicologìa as ciama impact bias (la distorsion dl’impat), visadì ël fàit che tuti noi i soma fàit an manera ‘d dzorastimé j’efet dla sodisfassion ch’is pijeroma dai piasì ai quai i aspiroma?

Spostomse alora an sël versant dël piemontèis, e lesoma lòn ch’a scrivìa Pinin Pacòt an sij «Brandé» (prima serie, nùmer 3, 1927):

I scrivoma ‘l piemontèis përchè ch’i lo parloma, e i lo parloma e i lo scrivoma pròpi ‘d cheur, adess ch’a smija ch’a vada perdendse, dëspresià da jë stess piemontèis ch’a lo arnego. S’a l’é vera ch’a staga për meuire, e bin, noi i voroma nen ch’a meuira! Con tut nòst sentiment e con tuta nòstra fòrsa i s’oponoma. [...]
A l’é sòn lòn che noi i voroma: salvé nòstr parlé. Salvelo sercand ëd rendje soa finëssa e soa serietà e soa blëssa, sercand ëd rendje sò patrimòni ‘d paròle e d’espression nostran-e, sò fond d’ideje e ‘d sentiment piemontèis. E parej, sensa tëmma e sensa gena, i sercroma ‘d fé arvive le veje paròle, bele ch’a peusso smijene dròle, përchè ch’i l’avìo dësmentiaje: i finiroma për arconòssje e i torneroma a sentije nòstre, naturale e frësche coma ‘nt ël linguagi ch’a parlavo ij nòstri vej, piemontèis ëd na vòlta, travajeur an pas e coragios an guèra. Sensa blaga, a l’é cost ël dover ch’i s’imponoma, sperand che l’aprovassion e l’agiut ëd coj ch’an capisso a peussa permëtne dë riesse an costa nòstra fatiga.

Bin: coste paròle, dë dla dal dene coragi, a buto dzora ‘d tut la question an prospetiva. Përchè se un dij prim Brandé, un ëd coj che ancheuj i podrìo sensa tëmma ciamé «pare dël piemontèis modern», un model për tuti ij piemontèis, a dis precisament lòn che, ant nòstr cit, i dijoma noi con l’associassion GoPiedmont (ma i butrìa ansema tuti j’apassionà dla lenga piemontèisa), alora a më smija che la stòria a s’arpeta. E donca che na vira a fiochèissa pì o meno come adess.

Che a vaja nen tant andé a sërché le ròbe ‘d na vira, pensand ch’a sio pì pure e pì sclinte.

Nò, dël 1927 – quand che praticament la totalità dij parlant piemontèis ancheuj a j’era gnanca na – a j’era tant ‘me ancheuj. Precis. Bele la fiòca a j’era l’istessa.