GoPiedmont

L’òm ch’a piantava j’erbo

2010-04-26T12:39:00.004+02:00

Dël 1953 Jean Giono a publicava da Gallimard na bela stòria, L'homme qui plantait des arbres.

Riccardo, un ch'a l'ha a cheur soa lenga, a l’ha fane na tradussion an piemontèis ch’i l’hai butà ambelessì.

I soma nen andàit a ciameje a l’editor ij drit dla publicassion, com ch’a sarìa bon-a nòrma an costi cas, e përchè a sarìa na stòria longa, e përchè a l’é nen naturalment n’at fàit për vagneje, e përchè i confidoma ant la benevolensa pòstuma dl’autor. As capiss che tuta la responsabilità a l’é mia, bele che Riccardo a l’abia fàit tut ël travaj.

E ambelessì as peul vëdde la stòria e sentla an fransèis.

Për ij pare e le mare: stampela e lesijla a vòste masnà, a farà bin a lor e a farà bin a vojautri.

Për Riccardo: un mersì a basta sertament nen për lòn ch’it fà, ma an tute le manere mersì.

Talucchi (ma a l'é un pretest)

2010-04-20T14:04:00.002+02:00

Ëd tante ròbe – mila, dj’àutre mila e mila ancora – fàite ansema për ël Piemont an costi singh agn ("Che cos’hai fatto in questi cinque anni?", a-i ciamavo al protagonista d’Un uomo d’acqua dolce. "Boh!"), cost artìcol che la Gasëtta d'Alba a pùblica ancheuj a l'é 'l prim ch’a seurt a firma gionta an tra Batista e mi. Bel.

A coriva l’ann 1938...
Poesìe ‘d na vira, sentiment d’ancheuj

Dl’ann 1938, XVI dl’era fassista, a-i seurt da la tipografia editris Vissio ëd Benevagienna un cit lìber ëd poesìe piemontèise, Scaparon, scrit da Alessandro Talucchi, n’autor ancheuj dësmentià. Nino Costa, ant la prefassion, a scriv: «La presente raccolta non [è] solo un fresco e piacevole volume, ma pure un interessante documento della vita spicciola torinese in questo inizio di secolo».

Ancaminoma dal tìtol. «Scaparon» an piemontèis a l’é na pessa de stòfa vendùa për pòch. Fin-a a Savian a-i é an sla piassa na botega ch’a vend pesse ‘d tèila ch’a së s-ciama «Lë Scaparon». Da nòstre part però, scaparon as dis nen e mach cheidun a coneuss costa paròla an riferiment a la stòfa.

Noi i conossima Scaparon come na frassion particolar dla comun-a d’Alba, da dlà da Tane, che ansema al Missòt a fà part ëd na pessa ‘d tèra albèisa ch’a va anver Turin, ant ël Roé. A peul fin-a desse che ant l’antichità a fussa stàita ciamà «Scaparon» pròpi përchè a-i era na pessa cita ‘d tèra, përdùa da dlà da Tane, chi a sa. Mentre che le notissie pì veje a parlo ‘d na comunità ch’a j’era artirasse ansima a la prima colin-a an facia a Tane, për scapeje a la pest che a massacrava Alba e tute le sità dla «globalissasion» d’anlora. Scaparon e sua famija, dal Sinchsent, a l’avo ardità la padronansa ‘d tuta la valada dita «val dij Majan», che ant j’agn andré a j’era stà masentà dal Convent ëd Sancta Marìa Ulmis, ciamà Ca da j’Olm, andoa che fin-a a pòchi mèis fà a stava nòstr amis e poeta an italian e piemontèis Luigi Franco.

E vnoma adess al lìber. Talucchi a në smon cost ritrat dla vita turinèisa dl’época litòria. A l’é vnume an man cost lìber, regalame tanti agn fà da n’amis, për cas an costi di. E i l’hai ancaminà a leslo, trovand na vita ch’a esist pì nen. Esempi ch’a fà al cas: vist ch’a j’é aria ‘d primavera, ëd vita neuva, ëd cambiament, i pensoma ch’i l’avrìo tuti dabsògn d’un bagn. Fin-a a nen tròpi agn andré a j’ero ancora ij bagn pùblich, andoa che un a podava ‘ndé a desse na sgurà. Talucchi a l’ha scrit na bela poesìa an sël tema, Stabiliment da bagn a Turin. Ambelessì a-i é quàich vers, ch’a dà la mzura ‘d na Turin d’antan:

Ficà 'nt ël fond d'na cort longa, 'n po' scura
na pòrta a veder contorna 'd verdura
un lampionssin a gas, un pòvr arciam
ch'a costituiss la sola soa reclam.
Sla pòrta 'n s'un tapis j'è scrit: «Avanti»
per dësgenè i «clienti titubanti»,
e peui ne scond tapiss pi rafinà
e, an verd ch'a giura, ‘n « Salve » ricamà.
T'intre: seta a sò banch na madamona,
ùciai d'òr, dignità : l’è la padrona.
– U n bagno? – at dis – Còsa rispondie? Im seto
s'un vei sofà de vlù. Mentre ch'i speto
i vëdo 'n sël taolin na quantità
d' giornai, 'd riviste da des ani anssà.
Im ricòrdo na vòlta: fass n'arssaot :
« II regicidio! » a l'han massamne n'aotr!...
[...]
Antorn a mi 'n fumeri, e, come 'n cesa
i sento tutt silenssio... Ses e mesa!
I m'aosso cheuit, im vesto, i scapo via
m'ambato fòra 'nt'una bela fija,
e i rivo al banch : – Con amido, signore?
– Liscio, madama ! – Prego, professore,
passi è già pronto. Grassie a chiel, monssù –
'Na sigarëtta 'n boca, colett su,
fòra a fa freid, son ancor tutt sudà,
taco la corssa e i rivo fina a cà.

Batista e Gianni Davico

A-i é na fomna...

2010-04-19T18:23:00.000+02:00

Ancheuj a l’é mama – Maria Giuditta Bosco in Davico – che a compiss j’agn: e a son stantesinch.

Për dilo con un mòt dë spìrit, ij primi stantesinch a son andàit bin, adess j’autri stantesinch i vëdroma.

E për dila pì seriosament a venta rubeje le paròle a Nelo Risi (A nostra madre):

I voloma nen arcordete.

It i në sta davsin sensa ombra e col soris
ëd chi ch’a l’ha creà un lent paradis.
Ël dé l’avèj ël débit l’esempi
– a l’é nen possìbil dete dij confin;
savèjte viva ancheuj an paga
dël veuid ch’i saroma.
Set-te un moment
sara j’euj a l’andaré an anans
arpòs-te andrinta
o se pròpi t’i-i ten-e
divid con ij fieuj
ëdcò cost’ansia, l’ultima
ëd savèjte viva.

I arnonsierìo a la memòria
për prolonghete an vita
e nen an mòrt, cara.

N’àutr vir dë stagion për la Ca dë Studi Piemontèis

2010-04-13T10:36:00.003+02:00

Jér an Àich i l'hai terminà le mie ciaciarade dë st'ann për la Ca dë Studi Piemontèis. Argoment: ël piemontèis e le masnà.

Ambelessì a-i é un video con le mie impression, e ambelessì ël PDF dla dispensa ch’i l'hai distribuì durant la lession.

Ël calé giuliv e la Piata

2010-04-05T18:53:00.001+02:00

A dis Batista an sl’artìcol surtì ancheuj an sla Gasetta d’Alba:

Decrescita Felice a l’é un moviment anventà da Maurizio Pallante, n’òm che a stà a Castelneuv Don Bòsch. Costa organisassion a studia a livel nassional un sistema ‘d vita che a sia nen për fòrsa combinà anima al consum, ansima al caté e sbate via, ansima a fé dle centraj neuve përché a fà damanca ‘d pì tanta corent, ma con na teorìa ‘d ten-e da cont, ‘d nen sgheiré j’arsorse dla tèra, e fé un pòch afidament ansima a le manere ‘d fé che nòstra società a l’ha tenù ant j’agn andré; ël savèj dla società passà, giontà ansema a la siensa moderna, a peul s-ciairì na stra neuva che a sìa nen cola ch’i l’oma tenù fin-a adess, cola de sbate via tut e fé tut neuv ëd pianta.

Da ambelessì, da la Piata borgà ‘d set anime (a j’ero eut, ma Spirit a l’é mòrt l’àutra sman-a) an sle montagne dzora Droné, coste paròle e cost moviment a pijo un sens pien, un significà ch’i pensava nen a podèisso avèj. Mi i l’hai ancaminà, ant ël mé cit, a sërché ‘d dé un sens divers a costi agn ch’am resto. Internet a va bin, l’inglèis a va bin, ma a va ‘dcò bin ël silensi, gieughe con le cite sensa pressa, avèj l’òrt dëdnans a ca.

Quaidun a veul dì la soa? O, pì precisament, quaidun a l’ha dj’esempi specìfich da porté al discors?

A l'ha colpime, an fond a la sala...

2010-03-31T08:58:00.002+02:00

Jér i l’hai tenù a Susa la tersa lession dë st’ann për la Ca dë Studi, che peuj a l’é sempre l’istessa ma itineranta: Ël piemontèis e ij cit. Dël përchè e dël përcome lese an piemontèis a nòste masnà.

I l’hai trovà na bon-a partecipassion, lòn ch’a peul mach feme content. Impression dël piemontèis come lenga viva. ‘Dcò përchè a l’ha colpime, là an fond a la sala, na fija – a l’avrà avù vint agn o che – che a na bela mira a l’ha fassé coragi e pijà la paròla, là an mes a tute cole përson-e ch’a podìo esse sò pare e mare e miraco ‘dcò (an quàich cas) ij sò grand, për dì che a chila ‘l piemontèis da cita a l’han nen mostrajlo, ma che adess a veul amprendlo.

Ecco, a më mnisìo an ment ij felici pochi d’Elsa Morante, përchè a son coste interassion ch’a rendo pì significativa e pien-a na ciaciarada parèj.

Im sentìa a mé ca, i j’era content. A la fin le përson-e am ringrassiavo, e bele se i savìa nen për còs i l’avrìa vorsuje dì spete, parloma ancora, foma un pò ‘d festa e un pò ‘d rabel.

Bel. Bel. Bel. E donca mersì a chi ch’a l’ha pijasse ‘l temp e ‘l fastudi ‘d partissipé.

PARLOMA DËL CREUS!

2010-03-10T11:47:00.003+01:00

L’amis Davide Filié, una dle tante anime bon-e dël Piemont, a ten un cors ëd piemontèis a Quaron-a (Villa Rolandi), an Valsesia. A gratis për ij partecipant.

A s’ancamin-a ‘l 15 mars: eut lùn-es a la sèira, da eut e mesa për doe ore.

Ël cors a l’é organisà da l’associassion cultural Ël Sol ëd j’Alp an colaborassion con la comun-a ‘d Quaron-a, e a l’ha ‘l but ëd dé le competense lenghìstiche prinsipaj a chi ch’a veul ancaminé a lese e scrive ant ël piemontèis dla Valsesia.

Për anformassion:
Davide Filié
tel. 0163 43.20.16
Mail: dafilie@tin.it

Ël piemontèis e ij cit. Dël përchè e dël përcome lese an piemontèis a nòste masnà

2010-03-02T12:38:00.009+01:00

I ston prontand la conferensa ch’i tnirai st’ann a Moncalé, Susa, Turin e Àich për la Ca dë Studi Piemontèis. Për costa edission i son andàit a arpié un tema dël qual, come a san bin ij mé vintesingh letor, i parl sovens e volenté: lese an piemontèis ai nòsti cit.

I parlerai ëd GianRens Clivio, Milo Bré, Ezio Girardi, Michela Grosso, Adriana Chiabrando e tanti autri autor ch’a l’han scrit e scrivo an nòsta lenga për ij cit, sensa dësmentié le tradussion ëd Pinòcchio, dël Cit prinsi e via fòrt.

Chi ch’a fussa anteressà a sarà mè òspite bin agradì a:
- Moncalé, Famija Moncalerèisa, Via Alfieri 40, merco 24 mars a 4 e mesa;
- Susa, Unitre, cors Union Sovietica 18, màrtes 30 mars a 4 e mesa;
- Turin, biblioteca Villa Amoretti al parch Rignon, cors Orbassan, 200, merco 7 avrì a 5 ore;
- Àich (Acqui Terme, an slë cartin-e), scòla elementar Saracco, via XX stèmber, 20, lùn-es 12 avrì a 5 ore.

Ambelessì a-i é ‘l calendari complet dij cors, con un gròss mersì a Giulia Pennaroli e Dàvid Damilan për tut lë sfòrs organisativ.

Véner, a Cher, a l’é di ‘d marcà...

2010-02-26T09:45:00.003+01:00

... e passand për ël sénter it sente, bele sensa volejlo, tanti tòch ëd conversassion. Alora a më mnisìa an ment Jovanotti:

La città è un film straniero senza sottotitoli
Una pentola che cuoce pezzi di dialoghi
Come stai quanto costa che ore sono che succede
Che si dice chi ci crede allora ci si vede

E peui i pensava ‘dcò a Saba (Città vecchia):

Qui tra la gente che viene che va
dall'osteria alla casa o al lupanare,
dove son merci ed uomini il detrito
di un grande porto di mare,
io ritrovo, passando, l'infinito
nell'umiltà.
Qui prostituta e marinaio, il vecchio
che bestemmia, la femmina che bega,
il dragone che siede alla bottega
del friggitore,
la tumultuante giovane impazzita
d'amore,
sono tutte creature della vita
e del dolore;
s'agita in esse, come in me, il Signore.

E tut sòn a j’era giutà dal temp, dal sol ch’a spontava daré a le nìvole dòp a na neuit ëd pieuva.

Ma la còsa bela a l’é che l’italian as mës-ciava al piemontèis an manera natural, che i sentìa adess un e adess l’àut: e tut sensa solussion ëd continuità. A l’é sòn, i pens, che i intendoma parland ëd "piemontèis lenga viva".

La fiòca ‘d na vòta

2010-02-09T15:09:00.002+01:00

Dël përchè l’ùnich temp ch’a conta a l’é ‘l temp present
[mé artìcol publicà ansima a la "Gazzetta d'Alba" ëd màrtes 9 fërvé 2010]

Batista a l’ha parlà da costa colòn-a quàich temp andré dla distorsion ch’i l’oma a rësguard dël temp. An Vardé anans, prima che andré, l'artìcol dël 31 mars dl'àutr'ann, a scrivìa:

A mi a l'han sempre dame gena coj che a passo sò temp a scrive poesìe, romans, litre, artìcoj ansima ai temp andré; ansima a tute le còse veje; ansima a come ch’a j'ero giovo da giovo; e ansima a come che a fiocava na vòlta e che adess a fiòca pì nan [...]. Pì che tut, lòn ch'am dà fastudi a l'é costa aria ëd pioresse a còl che a l'ha tanta gent, un brut rapòrt con ël temp che a vivo ancheuj, përché a son sempre an camin a pensé e parlé ëd ‘na vòlta’.

La sitassion a l’é longa, ma a serv për capisse ben (e adess che ‘o temp a s’aimaniss na frisa a ven fin-a a taj). An vardandse andré, e tant pì con l’età ch’a va anans, a smija che ij temp ëd na vòta a fusso pì bej, che la fiòca a fussa pì bianca, la gent pì sincera, che ‘l mal a fussa meno mal e ‘l bin pì bel, bon ben bel.

Ma a sarà pròpi parèj? O a sarà nen pitòst n’ampliament, o pì precisament na traslassion a l’andré, ëd lòn che an psicologìa as ciama impact bias (la distorsion dl’impat), visadì ël fàit che tuti noi i soma fàit an manera ‘d dzorastimé j’efet dla sodisfassion ch’is pijeroma dai piasì ai quai i aspiroma?

Spostomse alora an sël versant dël piemontèis, e lesoma lòn ch’a scrivìa Pinin Pacòt an sij «Brandé» (prima serie, nùmer 3, 1927):

I scrivoma ‘l piemontèis përchè ch’i lo parloma, e i lo parloma e i lo scrivoma pròpi ‘d cheur, adess ch’a smija ch’a vada perdendse, dëspresià da jë stess piemontèis ch’a lo arnego. S’a l’é vera ch’a staga për meuire, e bin, noi i voroma nen ch’a meuira! Con tut nòst sentiment e con tuta nòstra fòrsa i s’oponoma. [...]
A l’é sòn lòn che noi i voroma: salvé nòstr parlé. Salvelo sercand ëd rendje soa finëssa e soa serietà e soa blëssa, sercand ëd rendje sò patrimòni ‘d paròle e d’espression nostran-e, sò fond d’ideje e ‘d sentiment piemontèis. E parej, sensa tëmma e sensa gena, i sercroma ‘d fé arvive le veje paròle, bele ch’a peusso smijene dròle, përchè ch’i l’avìo dësmentiaje: i finiroma për arconòssje e i torneroma a sentije nòstre, naturale e frësche coma ‘nt ël linguagi ch’a parlavo ij nòstri vej, piemontèis ëd na vòlta, travajeur an pas e coragios an guèra. Sensa blaga, a l’é cost ël dover ch’i s’imponoma, sperand che l’aprovassion e l’agiut ëd coj ch’an capisso a peussa permëtne dë riesse an costa nòstra fatiga.

Bin: coste paròle, dë dla dal dene coragi, a buto dzora ‘d tut la question an prospetiva. Përchè se un dij prim Brandé, un ëd coj che ancheuj i podrìo sensa tëmma ciamé «pare dël piemontèis modern», un model për tuti ij piemontèis, a dis precisament lòn che, ant nòstr cit, i dijoma noi con l’associassion GoPiedmont (ma i butrìa ansema tuti j’apassionà dla lenga piemontèisa), alora a më smija che la stòria a s’arpeta. E donca che na vira a fiochèissa pì o meno come adess.

Che a vaja nen tant andé a sërché le ròbe ‘d na vira, pensand ch’a sio pì pure e pì sclinte.

Nò, dël 1927 – quand che praticament la totalità dij parlant piemontèis ancheuj a j’era gnanca na – a j’era tant ‘me ancheuj. Precis. Bele la fiòca a j’era l’istessa.

Ël piemontèis e ij cit

2010-02-03T10:59:00.001+01:00

[mé artìcol publicà ansima a la "Gazzetta d'Alba" ëd màrtes 1 fërvé 2010]

Un monsù, quàich sman-a fà, a l’ha scrivù ansima a piemontviv:

- Io ho quattro figlie che mi dicono: «Ma papà, piemunteis e ru parlumne mach mi e ti?»

As podrìa obietesse an sla grafìa ‘d costa frase, ma a l’é nen amportant ambelessì. Lòn ch’a conta a l’é la sostansa. An parland ëd lenghìstica, a-i é gnente ‘d pì vèj dla lenga parlà: noi i podoma fé tute le teorisassion ch’i voloma, ma peuj se an termo pràtich i parloma nen com ch’i «dovrìo», i soma noi parlant ch’i l’oma razon, nen ij cacam ch’an dijo com ch’i dovrìo parlé.

A-i é nen na solussion a cost problema, com ch’a-i é nen na rispòsta a la domanda: «Ma ‘l piemontèis a dà da vive?» O mej, a l’é la domanda ch’a l’é nen giusta. Com ch’i disìa quàich sman-a fà, për mè cont la rispòsta a l’é ant la frase ‘d Pompeo arportà da Plutarch, dita ai marinar che a vorìo dëstornelo da l’alvé j’àncore për Roma durant na gròssa tempesta, mentre che chiel a dovìa porté ambelelà ël gran cujì an Sicilia, Sardegna e Africa: «navigare necesse, vivere non necesse».

As fà e basta. I soma miraco nen qualificà, ma i dovoma porté ‘l gran a soa destinassion. I parloma a nòste masnà an piemontèis përchè ch’i sarìo nen bon a fé diversament, përchè ‘l cheur an dis che a venta fé parèj.

Për mi – i ciam ëscusa s’i parl ëd mi, ma a l’é për capisse – a l’é stàit natural, e da sempe, parleje an piemontèis a mie masnà, përchè costa për mi a l’é la lenga dël cheur, pròpi come l’italian a l’é la lenga dla comunicassion e l’inglèis la lenga dël travaj. A l’é nen stàita donca na decision, ma pitòst un prodòt dla natura.

E però i podoma nen feje na colpa a nòste masnà s’an rëspondo an italian: a son fongà ant n’ambient squasi completament italian, përchè ch’a dovrìo?

(Im arcòrd che mi, quand ch’i l’avìa na tërdzen-a d’agn anviron, n’istà che ij mé a l’avìo fità na ca dzora Lans, bele an savend da lor che ël mé compagn ëd gieugh preferì dël pais a parlava piemontèis, i fasìa dificoltà a parleje an piemontèis. An teorìa im disìa e i disìa ch’a sarìa piasume, ma an pratica a l’é mai capità, i comunicavo an italian.)

Ma a-i na fà nen, a l’é nen un problema. A l’é na ròba ch’as fà, e basta.

E se i decidoma ‘d fé parèj, a venta ch’i lo fasso sempe. A sarà difìcil, ma arcordomse lòn ch’a disìa Gramsci ant le Lettere dal carcere: se l’impegn a l’é col giust, a-i é gnente ch’as peussa disse verament difìcil (o fàcil, a l’é l’istess). A mnirìa mej fòra dl’Italia, përchè i l’avrìo nen l’italian antrames; ma i soma ambelessì, e donca foma lòn ch’i podoma con lòn ch’i l’oma disposission.

Dovroma tuj j’instrument che i soma ch’a esisto e che i podoma dovré: lìber, prima ‘d tut (ma nen necessariament an piemontèis: i podoma fé la tradussion a vista da n’àutra lenga che i conossoma), stòrie anventà, CD e DVD, conte dla nòna...
J’arsultà: ij nòsti cit a capiran tut; a faran quàich cit eror ëd contaminassion an italian, che a vniran coregiù an manera natural con ël temp. Gnun-e tëmme ch’a amprendo nen bin l’italian: al contrari, la lenghìstica a l’ha dimostrà ch’a l’é esatament ël contrari, a pat ch’i sio coerent con nòsta sernia e i fasso nen ëd mës-cëtte.

Navigare necesse, vivere non necesse. Già.

VIII concors literari "La me tèra e la sò gent"

2010-01-24T09:58:00.005+01:00

J’agn a passo. I l’hai conossù Silvana Testore prima dl’esperiensa d’«é!», quand che cost concors a j’era pen-a ancaminà. E adess i soma a eut. Brava Silvana, còs d’àutr as peul disse?

(Ben, ch’it l’has sempe avù na paròla dossa për mie nine é, lòn almanch a venta giontelo.)

Ij detaj an sël sit.

Albina Malerba, n'arcòrd ëd Tavo Burat

2010-01-21T09:26:00.001+01:00

A fiocava s-ciass a Ciavassa 'd Biela, ‘l cioché dla gesia a l'avìa da pòch batù 'n bòt e a calavo già, ansema a la fiòca grisa e gelà, j'ombre dla neuit. San Tomà la pi curt giornà, 21 dë dzèmber solstissi dl'invern, ‘l di pi sombr dl'ann. Ël di pi frèid, pi scur, pi magonà përchè j'ero lì a saluté për sempe Tavo Burat: «...Che sagrin/ l'adiù coma sospèis sle fërpe dl'onda/parèj 'd n'ala d'ochëtta përzonera...». L'amis, ‘l poeta, l'antich sivalié ant ël sësì pi scur dl'ann a tornava a la tèra, mentre la fiòca a fiorìa al sò passage 'nvers «la leja dij Tëj ad Biela».

Tavo Burat a l'era nà a Stezzano (Bergamo) da famija bielèisa. Laureasse a l'Università 'd Milan, con na tesi (che già a disìa dij sò anteresse e dle soe passion) sël «Diritto pubblico del Cantone dei Grigioni», peui publicà an voìum (Milan, Cisalpino, 1957), fin-a al 1968 a l'ha travajà ant l'asienda 'd sò pare (fabrica 'd seda) e a l'ha viagià për ël mond, peui, për segue pi da vsin soa vocassion a l'ha lassà la fàbrica e a l'ha mostrà lenga e literatura fransèisa a Biela. A l’é stàit Consijé comunal a Biela e assessor dla Comunità montagnin-a.

Ël pi giovo dij confrère ëd Pinin Pacòt ant la «Companìa», a la scòla dij Brandé, për mej travajé a la difèisa dla lenga piemontèisa, a l’é fasse poeta: «Mi i l'avrìa mai sugname 'd vers/ s'i fussa nen stàit cissà/ cimentà/ brusà/ da la passion për mia lenga» («Òm da bòsch»).

Poeta soasì, ràir, ëd passion e 'd bataja, ma squisì sempe, a l'ha publicà 'n piemontèis quat plachëlte (parèj quasi con gena a ciamava sò liber ëd poesìa) 'd vers: «Prusse mulinere» (Roma, 1959), «Finagi» (Turin, 1979), «Menhir» (Mondvì, 1992) con Albert Maquet, «Dal creus dël temp/ D'a fond dë timps» (Bruxelles, 1992), «Ciri vacior/Bird watching» (Ivreja, 2007). Tuta l'euvra a l’é peui stàita radunà ansema ant l'edission «Poesìe» dla Ca dë Studi Piemontèis dël 2008, con n'achit ëd Sergio M. Gilardino. Soe poesìe a son comprèise ant le pi amportante antologìe.

Dël 1961 a l'avìa fondà con Pinin Pacòt l'Escolo dóu Po, për la promossion dël provensal alpin ëd le valade dël Piemont e, dël 1964, a Tolosa, a l’é stàit tra ij fondator ëd l'Associassion Internassional për la Difèisa dle Lenghe e Colture Mnassà (Aidlcm), dont a l’é stàit Segretari për l'Italia.

A l'ha dirigiù vàire arviste ant le lenghe regionaj e minoritarie nassionaj, diretor ëd le piemontèise «Alp», «La Slòira» e dla provensal «Coumboscuro». An piemontèis (o bilengh) a l'ha publicà «L'an-ca da fé/La ca dël feu» (con Giorgio Lozia, Biela, 1989) e «Lassomse nen tajé la lenga» (Biela, 2005). Dël 2006 a l'ha arseivù la «Midaja al mérit dël Pressident ëd la Repùblica Sloven-a» për soa assion a prò dle minoranse lenghìstiche an Europa.

A front àuta a l'ha combatù la bon-a bataja për la lenga piemontèisa e për tute le lenghe cite dël mond fin-a l'ultima soa giornà 'l 18 dë dzèmber. «Alègher! Al bon-e, brava Gent! Av saluta Tavo Burat».

Albina Malerba, Tavo Burat, dal Vënner ëd La Stampa dël 18 gené 2010.
Con un gròss mersì a Bepe Sané (Dragonòt) për avèjlo arcordà ansima a piemontviv e a lë Scartari d'i-iter.

Un da doi quartin

2010-01-19T09:44:00.000+01:00

I pens che ti it fasse lucidé le scarpe. Ël fieul ch’at je lucida a fà për ti ‘n travaj da nen chërde. An efet, at je lucida pì bin che chionque àutr al mond. Arcompensandlo për sò travaj, considera che tipo ‘d mancia ch’it je dà. Andrinta ‘d ti it pense: “I-j don un-a o doe monede da 25 sentésim?” S’at ven-o an ment doe cifre, sern sempe cola pì àuta; diventa un da doi quartin. [...] Se ti it disèisse: “Beh, i-j darai na moneda da 25 sentésim”, costa riflession at influensrìa për la resta dla giornà. It ancaminrìe a sent-te un pòch an colpa, un pòch malsicur. E mincatant, longh la giornà, i’t vardrìe ‘l coram lusent dle scarpe e it dirìe: “I son pròpi ‘n pitòch. Na mìsera mancia da 25 sentésim për n’arzultà parèj!”
D’àutra part, [...] s’it je dèisse doi quartin, i’t sentrìe rich e pien ëd fiusa për tut ël di. It tribulerìe a chërde a la diferensa ch’a peul fé na mentalità da doi quartin.

Jim Rohn, 7 strategie per la ricchezza e la felicità, Gribaudi, Milano, 2009, p. 149.

Ël passaròt e 'l lebros

2010-01-09T16:57:00.004+01:00

As peul pijesse 'l boneur
për la coa come un passaròt.
As peulo dësmentiesse ij débit
che i l'oma con ël mond.
Në sluss ëd beatitùdin
a ofend nen nòstr avzin.
Chiel a deurm an sla banchin-a,
ël passaròt a-j vòla d'antorn.
Chiel a seugna 'l lebros
ma i sentoma che sò mal
a l'é nen contagios.

Leonardo Sinisgalli, Il passero e il lebbroso

Ritrovare la Mora com'era adesso

2010-01-08T09:55:00.001+01:00

I pensava con un pòch ëd magon an costi di a lòn ch'a l'ha dit Paolo Castlin-a ansima a la lista piemontviv, che chiel a l'ha gnun da parleje piemontèis ansema.

(Paolo, për chi ch'a lo savèjssa nen, a l'é stàit an tra ij prim entusiasta "animator" d'"é!", a l'é dasse bon ben da fé për anviaré l'arvista.)

Quàich di fà a nòsta ca i l'avìo a sin-a un nòst amis ch'a sta a Santiago, an Cile - miraco l'ùnica përson-a che ambelelà a parla 'l piemontèis, e i pensava a vàire ch'i son fortunà, bele che 'l mond tut piemontèis ch'i l'avia antorn a mi quand ch'i j'era gagno a esist pì nen.

O, për dila con ël Pavese dla Luna:

A quei tempi non mi capacitavo che cosa fosse questo crescere, credevo fosse solamente fare delle cose difficili - come comprare una coppia di buoi, fare il prezzo dell'uva, manovrare la trebbiatrice. Non sapevo che crescere vuol dire andarsene, invecchiare, vedere morire, ritrovare la Mora com'era adesso.

"Ritrovare la Mora com'era adesso": ecco, ël piemontèis ancheuj për mi a l'é pì o meno cost.

I pensava 'dcò a lòn ch'a disìa Clivio, arferendse ai sò cit ch'a parlavo piemontèis:

Fin ch'i vivo i l'avrai da parleje piemontèis a quaichedun.

I l'avìa nen na solussion për Paolo, ma a më mnisìa da feje ij compliment për sò blòg: as peul sempe fesse mej, as capiss, ma antratant chiel a l'ha ancaminà quaicòs. A l'ha ancaminà a parlé, quaidun a-i rëspondrà.

Squissëtta

2009-12-29T13:04:00.003+01:00

A-i é na squissëtta
sla tomba 'd Barba Tòni.
A-j fà l'aobada.

Tavo Burat

Stassèira, ël Gelindo

2009-12-26T23:34:00.005+01:00

Pòche minute fà a l'é finìe ël Gelindo. A l'ha fame gòj voghe col ëspetàcol, e për tanti motiv, che i dirai nen an ordin, ma parèj com ch'a ven-o.

J'ator giovo e an gamba, pr'esempi, ch'a l'han fane voghe na mës-cëtta anciarmanta 'd sàcher e profan.

Pen-a rivà i l'hai ancontrà Dàvid Filié (un fieul ch'a travaja a pro dël piemontèis da ver piemontèis, visadì seguend le paròle che na vira i l'hai sentù da mé professor Riccardo Massano, fa' tò dover e chërpa) e soa masnà; e bele ch'i sio parlasse mach na minuta, avèj vistlo ambelelì a l'ha fame capì na vira 'd pì, come ant na vision, la fortun-a ch'i l'hai a vesse piemontèis, visadì a avèj tanti amis an pì, na manera 'd pensé an pì, tant mond ëd pì. A l'é stame 'n pòch pì ciàir lòn ch'a vorìa dì Tavo Burat an Piemontèis che mi i son:

'L piemontèis a l'é mè pais.

(E Domenico, a-i na fà gnente se costa a l'é na bataja persa, përchè navigare necesse, vivere non necesse. I lo foma e basta. D'àuta part ëdcò ti it lo fà e basta.)

E, com ch'a l'ha fame noté Dàvid, për la sconda vira longh la sman-a – la prima a j'era a la sipoltura 'd Tavo – i l'oma sentù la Litanìa dël Sinigaglia, ant na version bon ben diferenta ma autërtant fassinanta, costa cantà da Olga Scarsi, na vos magnifica ch'a l'ha 'l piemontèis ant ël sangh a l'istessa mia manera.

Mè rimpròcc: possìbil che a Cher i l'abio nen a disposission un teàter pì adat a në spetàcol parèj? (Nò, i l'oma. Dovromlo!)

E a la fin, ma nen sertamènt da ùltim, Corrado Quadro, l'autor dla comedia. I disìa l'àutra sman-a ëd tò bel parlé largh, che për mi – piemontèis, sì, ma con un piemontèis tròpe vire tròp davsin a l’italian – a l'é n’obietiv magnifich ma che i tocrai mai. Doi povron bagnà ant l’euli sì, ma sensa vòsta finëssa. An tute le manere mersì a ti e ai tò për costa bela sèira màgica 'd mes invern.

Na masnà, ël Bambin e la stra ch’a ven da Coni

2009-12-24T16:26:00.001+01:00

N'artìcol ëd Batista 'd Cornaja, pijà - sensa sò përmess - da la "Gasëtta d'Alba" 'd màrtes. It ciam ëscusa, ma toe paròle a son smijame le pì bele ch'i podèissa trové për descrive cost Natal ch'a l'é an rivanda.

---

"A l'é da doj bele sman-e gròsse che mia mare a l'ha tirà fòra le balin-e e ij cordon sbarlucant, e che l'erbo 'd Natal a l'é anluminà tant me 'l cel dla neuit sclinta d'istà. Un Regem Venturum dòp da l'autr, ij mé di 'd masnà a scoro lest, e ambelessì an ca as taca già a parlé dël Bambin.

Barba Maso ch'a ven da Coni a la duminica 'd sèira as seta a la sima dla tàula 'd mè cé Tista e sò pinton gròss e grev; am ciapa an brass e am dis che 'l Bambin a l'è già an sla stra ch'a ven da Coni, për là al Murass. E sta neut ancora as mës-ceran ij seugn ëd cost Bambin che, bòja, i riess nen a capì bin come ch'a sia...

Un Bambin che për avèj l'aso e porté ij regaj a deuv esse për fòrsa un pò grand, bele che a sia na masnà: e soa vesta bianca dël presepio as mës-cia con la giaca scura e fòra mzura 'd Peto 'd Pedre, n'òm vej rupios ma cit come na masnà, l'ùnich che mi i coneussa ch'a l'abia n'aso e un carèt.

E cost bambin grand ch'a l'é masnà, con la coron-a an testa e l'aso për man, am compagna ant la sògn ëd coj pòchi dì ch'a vanta 'ncò spetelo; e sarandse j'euj, as sara tut col mond an bianch e nèir, col mond d'òsto, potagé, leson, noven-e, fiocon e benedission, col mond che tuti a van a pé e che a-i dà 'nco temp a l'aso 'd rivé, con tuta soa màgica potensa, për porté 'l Natal, vera festa, gòj ancreusa, e tuti ij grand ch'at veulo pròpi pròpi bin, e pròpi mach a ti.

A fa malfé 'd conteje a toe masnà dël Bambin.

Për tant che l'abia sërcà d'arsiste, mi con mé Bambin cit, i son fame vagné da un babacio col pigiama ross, ch'a l'é rivà con la television, l'ambassador dël mond che tut as campa via, che l'aso a sa manch andoa ch'a sia, col che le machinin-e a son ëd plastica faite a pòsta për rompisse, e ch'a l'é già un tòch ch'a l'ha tacà a rampignesse ansima a le frà dij pogieuj, për pao ch’i lo butoma da part e che tut sò mond fat ëd benzin-a brusà e ëd supermercà a perda 'l podèj che ancheuj a l'ha ciapà.

E manch a serv a gnente 'd podèj conteje ai cit che cost boracio con la barba bianca a fà nen part ëd me mond, ch'am dis pròpi bele gnente, e ch’i son fin-a un pòch anrabià con chièl, për lòn ch'a l'ha faje a mé Bambin e sò aso.

An fond a tut, nòstr Bambin is lo portoma andrinta nòstr cheur, ognidun ëd noj. A fà belfé ëd voghlo, ant j'euj ëd Roberto, mé avsin, ch'a spòrz 'l vin brulé an sla piassa dla cesa, fòra da mëssa, ant na frèid da sbate ij pé, andoa che tuti as baso, e mi i son convint che as veujo pròpi tuti bin, l'un con l'autr, an costa cita borgà fòra dal mond che mach adess, dòp des agn, tach a coneusse pròpi come na gròssa famija. E tuta costa gent granda ch'as basa a un bòt dòp mesa neut, contenta d'esse lì, cò bele st'ann, a bèive cost canela e garòfo 'd Roberto che a grigna a tuti, come un Bambin, con sò paltò e soa ramin-a an man.

La neuit, i pens che fòrsi mé bambin a l'é pròpi chiel, Roberto, che a l'ha mai ciamaje gnente a gnun e che a regala cost vin brulé come se a fussa na part ëd chiel midesim, col grign che tuti a san ch'a l'é sincer, ch'a l'é lë specc ëd sò cheur; e i pens ancora che ant la stòira 'd mia vita, vira virà, a-i é sempre la gent, e sempre 'l vin.

Tuti ij grand a son stà masnà, an col mond lontan an bianch e nèir; quandi ch'as cogio la neuit ëd Natal, a speto sò Bambin; a-i van ancontra, an sla stra 'd Coni, për ciameje a chiel, ch'a sa, andoa ch'a pòrta costa stra.

Bon Natal sincer a tuta mia borgà."

Ël longh dòp

2009-12-21T19:33:00.005+01:00

La bara a j’era lì, pòchi méter pì 'n là, la fiòca a vnisìa giù bandà, squasi come a vorèj saluté col òmo generos. Mi i vardava la bara, anluminà da cole luci 'ndrinta a la vitura. Tavo a j’era lì ‘ndrinta, andrinta a cola cassia ‘d bòsch. Sol.

Dle fior a quatavo cola bara e sò còrp – col còrp patanù, i pensava, pensand a cola poesìa.

Prima, an surtend da la cesa, tante përson-e care a l’han salutame, i soma strensusse la man, Tòjo Fnòj a l’ha fin-a ambrassame ‘d cheur. Am veul bin, ëdcò col òmo. (Mi ‘dcò a ti, Tòjo.) Ma mi i stasìa lì e i savìa nen còs dì, la fiòca a robatava.

Prima ancora, an cesa, Albina a l’ha tocame ‘l brass për saluteme. Che përson-a cara ch’it ses, Albina!

E prima ancora prima, sempe an cesa, un dij fieuj ëd Tavo – it ciam ëscusa, i sai nen ël tò nòm – a l’ha fàit un bel discors, ch’a l’ha tocame ‘l cheur. Che coragi, parlé a la sipoltura ‘d tò pare! It conòss nen ma it amir.

Ungaretti:

an mé silensi
i l’hai scrivù
litre pien-e d'amor

i son mai stàit
tant
tacà a la vita

A la finitiva i son confus, i capiss nen, quaicòs am manca.

Tavo Burat (1932 – 2009)

2009-12-18T16:57:00.002+01:00

An cost cas, ògni paròla a sarìa ‘d tròp.

La favola di Gelindo

2009-12-17T11:08:00.001+01:00

Saba 26 dzèmber 2009, a neuv ore ‘d sèira ant la Sala Conceria a Cher (via Conceria, 2 – tacà a la Comun-a; as vintra a gratis) la companìa teatral "L'angelo azzurro" a rapresenterà La favola di Gelindo, ant la version scrita da l’amis Corrado Quadro – ah, Corrado, tò bel parlé largh ëd Canal, përchè mi i son nen bon a parlé parèj?

An doe paròle, la divota comedia ‘d Natal dla tradission piemontèisa a conta la nassita dël Bambin vista dal pastor Gelindo, che a l’é ‘l prim a core a la caban-a con l’agnel an sle spale e soa inseparàbila piva.

Gelindo a l’é un paisan bonòm e pasi, an mes tra la campagna piemontèisa e ij leu "ufissiaj" ëd Gesù Crist, e donca ch’a mës-cia soa vita ‘d mincadì con ël misteri dla Nassita: sàcher e profan, con – as capiss – un pòch ëd piemontèis.

Mi i-i sarai – e i vë spet.

A pro dle lenghe regionaj, con cognission

2009-12-16T11:55:00.003+01:00

'L dialèt a serv për esse viv e lìber, për nen finì ardot a ‘d babacio mecànich, manovrà dal podèj. A veul dì dëscheuvre la bioregion, vis-a-dì nen n’organisassion burocràtica, ma na vera comunità anreisà sla tèra anté ch’i vivoma, o i l’oma sernù o i soma obligà a vive, un "mond" doa "tut as ten": coltura uman-a, bes-ce, erbe, pere, e as "consuma" lòn ch’as peul gavesse dal pòst. [...]
A veul dì buté an ciàir che esse naturalment bon ëd parlé doe lenghe, a giuta a ‘mprendne d’àutre (cola dë Stat e le forëstere), fé dëscheuvre a j’anlev che la coltura a l’é nen mach cola dij cacam, "académica", ma ch’as peul rivé fin-a a la poesìa bele dovrand ël langage dla famija, dij vej, dl’amicissia, dël travaj; a veul dì ranché l’anlev da na régola "dogmàtica" ‘d na sola gramàtica, e feje nasse n’anast lenghìstich, mostreje che tut as peul disse an vàire manere.

Sautabachëtte (al sécol Tavo Burat), da l'ospidal ëd Biela, 26 aost 2009
Publicà ansima a "ALP, Vos ëd l'arvira piemontèisa", n. 3 (76), dzèmber 2009, p. 2.

Ël piemontèis e ij cit

2009-12-10T11:10:00.001+01:00

Ricardo, an comentant mé ùltim pòst, a dis:

a venta ch'i parloma piemontèis a nòstre masnà. Peui a ventrìa ëdcò trové la manera ëd feje rancontré antra 'd lor, përchè ch'as sento nen diferent da j'àutri.

Sì, naturalment a l’ha razon – almanch fin-a a quand ch’as resta ant le possibilità teòriche. Përchè fé parèj a l’é nen fàcil, e dzora ‘d tut a l’é già na manera ‘d feje sente ant n’arzerva indian-a: përchè ij gieugh dle masnà a son naturaj, a nasso dal gnente, se a son tròp construì – purtròp – a peulo nen fonsioné.

(E im arcòrd che mi, quand ch’i l’avìa na tërdzen-a d’agn anviron, n’istà che ij mé a l’avìo fità na ca dzora Lans, an savend da lor che ël mé compagn ëd gieugh preferì dël pais a parlava piemontèis, i fasìa dificoltà a parleje an piemontèis. An teorìa im disìa e i disìa ch’a sarìa piasume, ma an pratica a l’é mai capità, e donca i podrìa nen feje na colpa adess a mie masnà se a parlo nen mia midema lenga.)

Donca i pens, bele se a sagnacheur, che na ròba parèj a peussa nen capité. Alas.

Piedmontese, an endangered language

2009-11-30T13:17:00.004+01:00

Multilingual, un-a tra le arviste d'arferiment quand ch'as parla ëd lengage, tecnologìa e tradussion gropà al travaj, a publica ant ël nùmer ëd dicémber un mé artìcol anté ch'i present nòsta lenga a un pùblich slargà, disoma anternassional.

L'artìcol a fà na cita stòria ëd nòsta lenga, a parla 'd gramàtica, ëd lèj, ëd mùsica e 'd Barba Tòni (a podìa manché? :-).

Chi ch'a fussa anteressà a leslo (an inglèis, naturalment) a na treuva na cobia ambelessì.

Ij coment, as capiss, a son sempe bin agradì.

Barba Tòni, Ël Pì-a-mont-tèis

2009-11-22T19:50:00.004+01:00

Ël piemontèis a venta
parlelo. Che meisin-a. Mej che la revalenta.
Con sarzet, patalica, bërtavela cërlica
ëd mare grand’antica,
ciaramelo, bramelo, ‘n rienda e sosrienda,
mai anflelo, Giudflenda;
‘dcò parlelo ‘n pioranda, sangiutenda (da ràir),
con l’ës-ciandor ancreusa dij sant, lus ëd j’euj ciàir,
con ëd gest ch’a s-ciuplin-o, ij pì bej, neuv e vej,
ij mej, tavòta mej,
com ij savi consèj, an giuganda a ‘l paròle:
vòle ‘d giòle, sgajòle dë ‘l viòle a baticòle,
për mostrejlo a coj-lì ch’a l’han ël gran’ maleur
ëd pa savilo, ahi Dé, argalejne ‘l boneur.
A venta scrivlo, òh già, e pì da-bin ch’as peul,
a scòla dl’arsigneul, un reul d’an pare an fieul,
dissionari a la man, sacrelo con la rima,
sima dla gòj, la prima.
A venta bisodielo:
j’orassion ant la lenga dj’ëstrachin, dij crasà,
a valo tant ëd pì, an modelo, arnovelo,
dë-dsà për ël dë-dlà.
A venta leslo, e tant, dai paco ai dissionari,
la mistà ëd nòst Piamont, com’a l’é ‘l sant Sudari
cola dël Sant Salvari,
mongioja, gesia, glòria, tesòr ëd nòsta gent
për un novel advent.
E sonelo cantelo: canta coma s’it fusse
‘l Capitani ‘d Salusse
o Litron ël baron
o fomna: Lionòta dla còma da lion.
A venta ‘dcò subielo: ti canta e mi i subij,
d’àutri an compagneran, ciulucrìe e ciusij.
A venta ‘dcò balelo, tërlelo: tërla e bala
chè l’angel at argala l’ala, al cel at trambala.
A venta teatrelo: con Gelindo e Gian-Doja
e findi Gariboja
ij tanti Pero Mica e ‘l Marìe Briche, tante
pì che mirabiliante,
a seugno ‘l Paradis
ëstravis.

GolfSupervisor

2009-11-21T17:32:00.003+01:00

Pòchi a saran ij golfista an tra ij mé vintesingh letor ëd mansonian-a memòria; ma për coj pòchi i veuj signalé GolfSupervisor, un neuv software fàit për ten-e online le statìstiche dle partìe, ch’as dëscaria a gratis ambelessì. (Password: il mondo del golf.)

A venta ch’i dija doe ròbe:
- l'autor, Andrea De Giorgio, a l’é mé magìster e amis;
- mé società, Tesi & testi, a l’é an tra jë spònsor dël programa.

An doe paròle, ël software a l’é fàit an manera ch’as peussa inserì ij dàit ëd minca colp fàit longh na partìa, e a serv a capì cole ch’a son le part da përfessioné dël gieugh ëd mincadun.

Mi, bele ch’i sia naturalment condissionà ant ël giudissi, i lo deuvro con sodisfassion; e i lo segnal dàit ch’a më smija na ròba ùtila e amusanta.

Barba Tòni des agn dòp, un cit arcòrd

2009-11-15T08:41:00.003+01:00

Ancheuj a son des agn da la mòrt dël pì grand poeta piemontèis. Ambelessì a-i é un mé cit arcòrd: un video 'd tre minute giuste, con la letura ëd Pì-a-mont-tèis, cola che scond mi a l'é la pì bela poesìa ch'a sia mai stàita scrita an piemontèis.

Barba Tòni, n’arcòrd përsonal

2009-11-08T17:28:00.001+01:00

A pòchi di dai des agn da la mòrt dël pì grand poeta piemontèis (Coni, 15 novèmber 1999), l’arcòrd përsonal ch’i l’hai ëd chiel – dë dlà da l’euvra literaria, e segnatament da Ël Pì-a-mont-tèis, la pì bela poesìa ch’a sia mai stàita scrita an nòsta lenga – a l’ha tre face.

La prima, n’ancontr al Mel, d’istà, tanti agn andarera, con ij mé, probabilment mé prim ancontr con un «monument» dla piemontesità – bele che antlora i savèjssa gnente al propòsit. I arcòrd bin soa man gròssa, quand ch’a l’ha sporzumla alégher, la camisa a quadrèt, ël soris largh e sincer e coj euj përfond e sclint.

La sconda, na soa telefonà, quàich agn dòp, anté che a l’avìa dime ‘d cissé le tesi ‘d laurea a rësguard dël piemontèis.

La tersa, la sipoltura, pròpi pòchi di prima ch’a nassèissa mia prima cita. L’avnì e ‘l passà, la vita e la mòrt.

Pare Gasca, soa università a lo arcorda

2009-11-03T11:14:00.004+01:00

Mèrcol 11 novèmber, a quatr e mesa ant l'àula magna dla facoltà dë siense dla formassion dl'università ëd Turin (pian tèra, àula 3, via Sant’Ottavio 20) a-i sarà n’arcòrd ëd Pare Gasca.

L'ancontr a l'é organisà da l'università, an colaborassion con la Ca dë Studi Piemontèis. A-i é na bela lista d’intervent, an tra ij quai i veuj arcordé almeno Alda Rossebastiano e Gian Savino Pene Vidari dl’università, Luciano Tamburini e Albina Malerba dla Ca dë Studi e Censin Pich.

Ambelessì ël programa complet.

Amazon.fr an piemontèis

2009-11-02T17:49:00.001+01:00

Mersì a l’amis Bèrto ‘d Sera che a l’ha fàit an manera ch’as peussa caté normalment da Amazon.fr (midem artìcoj e midem pressi) an dasendje ‘l 5% dla spèisa a l’associassion Vox Humanitatis.

A basta ancaminé da sì: http://pms.i-iter.org/amazon_store, ël rest a ven da sol.

Mòrt, vijà e masche

2009-10-28T11:40:00.003+01:00

Un gròss mersì a Dàvid Filié (Cireseu) për avèj segnalà doi ancontr për la festa dij mòrt.

1. A Carcòfo, an Valsesia, a l'ha organisà për la sèira dël 31 d'otóber un Ses ("vijà", an lenga walser). A dis Dàvid:

I l'hai pensà 'd fé parèj, prima 'd tut për propon-e n'alternativa a Halloween, che mi i ciam la "festa delle zucche vuote", e peui përché la coltura walser a l'é motobin ësgnora 'd conte e legende gropà ai cult dij mòrt, da la procession ëd j'ànime al giassé dël Ròsa, a la 'seilbalgga', la fnestra dl'ànima, ch'as treuva an tute le veje ca walser.
I passroma la sèira an contand stòrie dë spìrit - ma ij nòstr ëspìrit, nen coj dj'american, bòja fàuss!! - ëd folèt, strìe (masche) e mangiand castagne e schuferljini (tortej).
I l'oma la fortun-a d'avèj vàire masnà al cors ëd walser e donca am fà pro piasì "sacrifiché" n'orëtta o doe 'd lession a cola che j'inglèis a ciamo "civilization".
Peui, dë già ch'i parloma 'd masche, le masnà a podran giughé a "Strega comanda color..." che an walser a son-a "D' hoks befild d' forwi...", parèj a 'mprendo 'dcò ij color an titzschu.

2. Sempe Dàvid a ricòrda che la sèira dël prim ëd novèmber i soma tuti anvità a ca dël Sol ëd j'Alp, da Gioanin Ross, a Borian-a (Biela) anté che a neuv ore Daniel Ross, anima ‘d Ciadeuvra, a tnirà na conferensa dzora la mòrt ant la coltura piemontèisa. E peuj la festa a seguita con la supa dij mòrt e un bicer ëd vin.

Arcòrd ëd Pare Giulian Gasca Queirazza S.J.

2009-10-21T10:59:00.002+02:00

Ant j'ùltim di, sël let d'ospidal, pare Gasca a l'ha ancor dane 'd gròsse lession ëd vita. Am disìa che Nosgnor a lo ciamava al "pian dëdzora" e che chiel a l'era pront a 'ndeje.

Dàvid Damilan, "Gioventura Piemontèisa", n. 4, otóber 2009, p. 3

Stamatin, an portand le cite a scòla...

2009-10-21T08:55:00.002+02:00

... i l'hai vist na scrita ansima a na muraja davzin a mé ca: RUMENI LADRI.

'Dcò pensand ai tanti amis rumen ch'i l'hai, i son vergogname për chi ch'a l'avìa scritla.

Dla mòrt dël piemontèis

2009-10-20T14:22:00.001+02:00

A scriv Fabrissi Arnaud an sla lista piemontviv:

Epura a venta vive ant ij teritòri andova che ël dialèt a l'é pròpi mach ël dialèt, na varianta s-ciaponà dl'italian, dovrà da ij pi andarera fra j'ùltim, për desse cont ëd lòn ch'a l'é e còs ch'a val la lenga naturala an Piemont, na presensa tnuva ant ij canton, stërma dal podèj an tute manere, epura, bele ancora adess, piantà come un ròch massiss lì an mes a nòsta gent.
[...]
Ij malavi terminaj (dàit e nen concedù che ël piemontèis a lo sia) a son, com'a fortiss Tavo Burat, ancora viv e pa ancora mòrt.

I lo arpòrt ambelessì a memòria dl’avnì. Mi i l'hai stampà sò message e i l'hai butamlo ben an vista ant lë studi, an manera ch'am arcòrda che le ciòche a mòrt dle vire a son-o sensa razòn.

I son vërgogname un pòch ëd vesse piemontèis (e uman, ëdcò)...

2009-10-12T14:49:00.002+02:00

... l’autërdì quand che, vintrà ant un negòssi ‘d Cher, un ch’i l’hai vist esiste da quand ch’i l’hai memòria, dëdnans a mi a j’era un monsù piemontèis (i sai nen chi ch’a sia, ma i l’hai vistlo tante vire për Cher) che, duvend paghé quaicòs come un pàira d’euro, a l’é fassé da sol lë scont ëd vint o tranta centésim, an dasendje pòche monedin-e bin contà - a smijava squasi sò sangh - a la madamin ch’a lo servìa.

La tradission

2009-10-01T09:17:00.001+02:00

Avere una tradizione è meno che nulla, è soltanto cercandola che si può viverla.
(C. Pavese, Prefazione a Moby Dick)

Am riva costa mail:

Mi scusi per favore per scrittore in italiano, ma non so scrittore in piemontese. Abito in California. Mio padre e nato qui negli Stati Uniti, ma la sua prima lingua era piemontese. Non ha parlato il dialetto da molti anni, ma voglio trovare dei podcast per lui. Sono dei podcast in il dialetto e dove posso trovarli?

E i pens sùbit a vàire ch’i soma – a a vàire ch’i son – fortunà, bele con tute le limitassion ch’i l’oma, a avèj na tradission, dij vèj da andé a truvé al camposanto, dij lìber scrit an nòsta lenga genita, feste, mùsica e via fòrt. I soma fortunà e i lo soma nen.

Gian Rens Clivio, a l'amprovista arcordand

2009-09-28T15:20:00.004+02:00

I l'hai conossù ël professor Clivio – ùnica vira – a soa ca, a Toronto, quand che singh agn fà i j’era stàit là për partissipé a na conferensa.

Tornà da là, anmaginand torna nòste cite a gieughe ansema (an parlanda an piemontèis, com ch’a l’avìo fàit ambelelà) i l'hai scrit còsta poesiòta, che a arpìa sò Trenin, dësmore e buate, ël lìber ëd poesìe për cit pì bel – gnun dùbit, e sensa vorèije fé tòrt a gnun - ch’a sia mai stà scrit an piemontèis:

Catlinin a torna andré
a fé còsa? Controlé
che Bertin a l'abia pijà
soa buata; e la masnà

a rij e a-i dis dë sté tranquila
che a l'ha già pensaje chila
a pijé tute le dësmore
sì ch'a venta pì nen core.

Peui a van ant ël backyard
e a gieugo fin-a a tard
fin che ij pare a-i ciamo andrinta
mach che lor però a fan finta

ëd nen sente e a resto là
a deje ancora na gieugà
e a rije sensa fin
- òh che bel vesse ninin!

E quàich sman-a dòp, squasi un testament spiritual, a l’é rivame na soa mail anté che, parland dl’educassion an piemontèis ëd Roberta, a disìa:

Për tant che Bertin a amprenda da bin e a parla volentera 'l piemontèis, ëd travaj it l'avras da fene! A venta pì che tut che t'i-j daghe na fòrta motivassion: lòn a veul dì gieughe sovens con chila, lesje, portela ant ij "bej pòst" e parleje, parleje, parleje pì ch'as peussa. Sircondà coma ch'a l'é da l'italian, e an savend che cò ti it lo parle, chila a ventà pròpe ch'a l'àbia na bon-a rason për parlé piemontèis.

Voci piemontesi - a la lesta

2009-09-25T10:59:00.001+02:00

Stassèira a 8 e mesa ant ël salon verd dël castel ëd Castél Alfé l’amis Bobby Tanzilo, giornalista merican – miraco pì piemontèis che merican – a presenta sò ùltim lìbre, Voci piemontesi. Emigranti piemontesi negli Stati Uniti attraverso le loro parole.

Scrit an italian e inglèis (la pròssima vira, Bobby, dai e dai miraco i riessoma ‘dcò a buteje na version an lenga genita), a conta le stòrie ëd cola rassa particolar d’italo-merican dont Bobby a l’é un rapresentant tut afàit tìpich – ma për fortun-a ch’i l’oma!

Sëbbròt e nen sëbbròt, tuj a son invità.

Sìrcol coltural Langa Astsan-a

2009-09-22T16:58:00.003+02:00

Silvana Testore a l’é n’anima dël piemontèis, polida e sclinta. Adess cò soa associassion a l’ha ‘l sit. O, për dila con soe paròle:

Stavòta anche nojacc a j’oma in “sito internet” che belepianein a faroma chërse ansem a vojacc. Fene savèj lò che i pense e…se ov fa piasì fe andè la neuva che a-i soma.
Grassie ëd cheur.

Mersì a ti, Silvana, e a tut vòst sìrcol për lòn ch’i feve për ël Piemont. (Për lòn ch’i capiss mi, ël piemontèis ëd cole bande là a l’é un pòch pì ver e pien, slightly more authentic, dj’autri piemontèis.)

Bona Vista (com dì: ël clarinèt ëd Nuto a son-a ancora)

2009-08-31T15:22:00.005+02:00

Ij mùsich a son-o / e Lisa a ciapa ij sòld
ij taro a balo / e Lisa a-i na dà gnun
gnun, gnun, gnanca ën sòld
(Domenico, anté ch’it sé? A-i va toa consulensa për costa sitassion popolar!)

Lë stat dël piemontèis, antèis nen mach come lenga, ma come coltura ant ël sens pì pien dla paròla, a l’é bin diferent se pensà a Turin, un pòch fòra dla sità o ancora un pòch pì an là.

Ël Roé a l’é a mes’ora da Turin, ma – an costi termo – a desen-e d’agn.

Quàich desen-a d’agn pì anans, nen pì andaré: përchè com ch’a l’ha scrivuje Bepe dël Matarel, un letor, a Batista an soa rubrica an piemontèis dzora la Gasëtta d’Alba, "a l'han fane chërde che fé 'l contadin a j'era ‘aretrà’, che i dovìo campé via le pianele quadre cheuite piemontèise për buté le pianele ‘venessian-e’, e ij mòbil fàit ant ël pais dl'Ikea e via parèj...", për conclude che "a l'é ora d'arpensé an creus a tuta nòstra stòira, e ti e t'ën giuti".

Premëssa longa, për dì che véner 11 dë stèmber, a 9 ore ‘d sèira an piassa San Michel a la Montà (Montà d’Alba), a-i è ën concert (a gratis) dij Bona Vista, memòria stòrica dël brando, ch’a presento sò CD ëd mùsiche tradissionaj dël Roé sonà scond la tradission con jë strument a fià.

As sin-a a la locanda dla Masca, lì d’acant. E peuj a-i é ël bal a palchèt. E masurche, valser, polche, brando e via fòrt.

L’idèja – e già mach costa a merita na làuda sincera – a l’é cola ‘d fërmé arie e sonorità veje ‘d tre sécoj prima ch’as perdo për sempe. Ma con la fòrsa ch’a-i é da cole bande – la famija Scarsi, Corrado Quadro e chi sa vàire d’autre përson-e an gamba ch’i l’hai nen l’onor e la bon-a sòrt ëd conòsse –, i soma tranquij për quàich generassion almeno. Dësnò com a së spiegrìa cola mës-cia ëd vej e giovo, sensa solussion ëd continuità? Nò, ambelelà ël temp a l’ha na dimension diversa che an sità.

(Boneur ch’i son nen na an sità, boneur ch’i ston nen an sità, boneur che mie masnà a chërso nen an sità.)

Në squal (bianch)

2009-08-31T12:39:00.002+02:00

Over the years, I learned that life is not so much about having what you want as wanting what you have, and that, in the long run, you have to make peace with yourself before you can be comfortable with everybody else.

[Con j'agn, i l’hai amprendù che la vita a l’é nen tant avèj lòn ch’it veule, ma pitòst vorèj lòn ch’it l’ha; e che, a la longa, it deuve fé pas con ti midem prima ëd podèj sté bin con tuti j’autri.]

Greg Norman, The Way of the Shark: Lessons on Golf, Business, and Life, New York, Atria, 2006, p. 316.

Cors e arcors

2009-08-24T11:59:00.003+02:00

A scrivìa Pinin Pacòt an sij «Brandé» (prima serie, nùmer 3):

I scrivoma ‘l piemontèis përchè ch’i lo parloma, e i lo parloma e i lo scrivoma pròpi ‘d cheur, adess ch’a smija ch’a vada perdendse, dëspresià da jë stess piemontèis ch’a lo arnego. S’a l’é vera ch’a staga për meuire, e bin, noi i voroma nen ch’a meuira! Con tut nòst sentiment e con tuta nòstra fòrsa i s’oponoma.
Nòstra arvista, pcita e pòvra coma ch’a l’é, a nass apòsta për difendlo, nòstr parlé, e con chiel nòstra stòria, nòstr caràter, përchè noi, italian e piemontèis, i savroma esse ‘d bon italian quand ch’i l’abio ‘mparà a esse ‘d bon piemontèis.
A l’é sòn lòn che noi i voroma: salvé nòstr parlé. Salvelo sercand ëd rendje soa finëssa e soa serietà e soa blëssa, sercand ëd rendje sò patrimòni ‘d paròle e d’espression nostran-e, sò fond d’ideje e ‘d sentiment piemontèis. E parej, sensa tëmma e sensa gena, i sercroma ‘d fé arvive le veje paròle, bele ch’a peusso smijene dròle, përchè ch’i l’avìo dësmentiaje: i finiroma për arconòssje e i torneroma a sentije nòstre, naturale e frësche coma ‘nt ël linguagi ch’a parlavo ij nòstri vej, piemontèis ëd na vòlta, travajeur an pas e coragios an guèra. Sensa blaga, a l’é cost ël dover ch’i s’imponoma, sperand che l’aprovassion e l’agiut ëd coj ch’an capisso a peussa permëtne dë riesse an costa nòstra fatiga.

Bin, coste paròle an dan coragi. Tant. Përchè se un dij prim Brandé, un ëd coj che ancheuj i podrìo sensa tëmma ciamé «pare dël piemontèis modern», un model për tuti ij piemontèis, a dis precisament lòn ch’i dijoma noi (prima con «é!» e peuj con GoPiedmont), alora a më smija che la stòria a l’abia un sens, na diression – che a s’arpeta.

Che a vaja nen tant andé a sërché le ròbe ‘d na vira, pensand ch’a sio pì pure e pì sclinte.

Nò, dël 1927 – quand che praticament la totalità dij parlant piemontèis ancheuj a j’era gnanca na – a j’era tant ‘me ancheuj. Precis. Alora fòrsa, domse da fé. Gnun-e scuse për fé un travaj meno che ecelent. Partoma da sì e da sì i andoma anans.

Riccardo Massano – i ciam scusa, i lo savìa nen

2009-07-27T22:01:00.004+02:00

Ancheuj dòp mesdì i l'hai pijà an man l'ùltim nùmer dla Slòira, pensand ëd gavemla an pressa – i l'hai tante ròbe da fé, i veuj sté con le cite, dventé un nùmer un a gòlf, e peuj a-i sarìa 'dcò cola ròba ciamà travaj (nen pì che 25x44, as capiss).

Ma, prima ròba, am robata l'euj ansima a 'n tìtol: "A l'é mòrtje un dij pì gran ëstudios ëd nòsta literatura: RICCARDO MASSANO".

Bin, la version curta dla stòria a l'é che mi i scriv tute ste folairà an piemontèis për via ëd col òmo.

La stòria longa a l'é ch'i l'hai passà tre agn a studié economìa (a disdeut agn a l'é difìcil vëdde l'avnì, o almanch a j'era difìcil për mi antlora), ma un bel dì – un dì càud come costi – i l'hai capì che, com ch'a dis Primo Levi, a venta nen giré antorn al tempi s'it sas andoa ch'a son le pòrte: vintrìe andrinta – e basta. Bin, me tempi dij vintedoi agn a j'era la facoltà ëd Litre, e me prim magìster d'anlora – squasi vint'agn fà – a l'é stàit Riccardo Massano. Sò rigor, soa preparassion, soa passion për Dante, ij sò silensi com e miraco 'd pì 'd soe paròle a l'han fame capì tante còse. Tant che, quand ch'a l'é stàita l'ora dla tesi, i l'hai nen tramblà e i son andàit da chiel, ch'a l'ha fame sudé ansima a Pavèis.

Ah, le ròbe ch'i l'hai amprendù da col òmo 'd pòche paròle!

Ma 'l colegament con ël piemontèis a l'é na sòrt ëd cign nèir. Un dì che mi i j'era l'ùnich arlev a lession, an leu 'd parlé 'd pare Dante – soget bon ben amportant, as capiss, ma 'l professor Massano a savìa për istint che dle ròbe amportante a-i é sempre temp a parlé –, a l'ha passà l'ora a reciteme soe tradussion an piemontèis ëd poeta dla latinità.

"Giuda fàuss!", a deuv esse stàit pì o meno lòn ch'i l'avrai pensa antlora. "Ma se un dij professor pì an piòta ëd l'università 'd Turin, un dij me mit, a vira an piemontèis dij poeta latin, antlora cost piemontèis ch'i l'hai semper sentù da quand ch'i son na, sensa deje gnun-e importanse, a l'avrà un quàich valor leterari, nò?"

Da lì, scavanda e scavanda (i lo sai adess), a l'é nassuje me passion për costa lenga, "é!", la colaborassion con la Ca dë Studi e tute cole tante pòche còse cite ch'i l'hai fàit për nòst Piemont.

Adess Riccardo Massano a-i é pì nen. Dai 13 d’avril, a dis Giusep Gorìa. I l'hai savulo an artard e am dëspias. Ël professor Massano a stasìa mach dontré chilòmetri da mi, e i son passà milanta vire dëdnans a soa ca: ma i son mai andàit a trovelo. Am dëspias, i ciamo scusa.

Pare Gasca

2009-07-21T16:31:00.003+02:00

A l'é mancaje Pare Giuliano Gasca Queirazza S.J., professor emérit dl’università ëd Turin e vicepresident dla Ca dë Studi Piemontèis.

Na vita dë studi dedicà al piemontèis, na sapiensa antica fàita 'd lìber, ëd leture e 'd conferense; n'òmo generos, në sguard profond.

Lessico piemontese: Cerea, publicà an sël nùmer pen-a surtì dë "Studi Piemontesi", a l’é sò salut a sò Piemont.

Chi ch'a veul, a peul salutelo ancora giòbia 23 a 9 ore 'd sèira con un rosari ant la cesa dij Sant Martir (via Garibaldi 25 a Turin), e con la sipoltura véner 24 a 10 e mesa ant l'istessa cesa.

Ch'a arpòsa an pas, Pare Gasca. Mersì për tut lòn ch'a l'ha dane; e nò, i dësmentieroma nen soa lession ëd vita.

E che la seugn a-i sia legera.

La stòria a s'arpet

2009-07-15T15:04:00.003+02:00

Silvano Borghi, assessor con delega a la sicurëssa dla comun-a ëd Gerenzano, a l'ha scrivù ansima al nùmer ëd magg ëd "Filodiretto coi Cittadini", periòdich d'informassion ëd cola comun-a:

«Noi i l'oma sarà le pòrte...
ma tanti gerensanèis a l'han torna durbìe

Costa aministrassion monocolor leghista, che a guida la Comun-a ormai da diversi agn, a l'ha mai – e i sotlineo mai – giutà l'afluensa ant ël nòst pais dj'extracomunitari. Tant a l'é vèj che:

- A l'ha mai costruì con ij sòld dij gerensanèis ca popolar, përchè a-i era 'l perìcol che ai prim pòst dla graduatòria [...] a-i fusso sempe ij sòlit conossù [...].

- I l'oma mai destinà dij teren andrinta a la comun-a ëd Gerenzano për la sosta, bele mach provisòria, dij sìngher [...].

- A l'ha mai favorì j'extracomunitari da na mira dij contribù o dij sussidi econòmich.

Noi i l'oma fàit e i seguitroma a fé nòst dover... ma ij gerensanèis a faran ël sò? Rende nen inùtij ij nòsti sfòrs: chi ch'a-i veul bin a Gerenzano a vend nen e a fita nen a j'extracomunitari... Dësnò i l'avroma 'l pais invas da jë strangé e i l'avroma sempe pì por a seurte da ca!»

An costa esortassion a-i son, scond mi, almanch tre ròbe, colegà tra 'd lor, da noté:

- tut lòn che na përson-a a dovrìa nen esse. An particolar (i parl da piemontèis adess), pròpi 'l fàit d’avèj na lenga - e donca na coltura - an pì a dovrìa esse motiv për deurbse a le diferense, nen për saresse an ca sperand che ij barbar a toco nen nòsta ròba;

- la por dël divers da noi: a sarà la fòrsa dij nùmer, ma a l'é nen costa l'Italia ch'as sara andrinta 'd chila ch'i veuj për mie masnà;

- ël clàssich «non si affitta ai meridionali», ch'i pensava a fussa superà da la stòria. Ma la stòria, com cha dis Montale,

a l'é nen magistra
ëd gnente ch'an riguarda.
Ancòrsisne a serv nen
a fela pì vera e pì giusta.

Festival internassional ëd mùsica sèltica ëd Butiera

2009-07-08T16:00:00.003+02:00

Ël festival ëd mùsica sèltica a l'è na eut agn fà mersì a l'incontr tra la Pro Loco ëd Butiera e ij Musici Vagantes, visadì 'l nòst Enzo Vacca e 'l fieul Martino. St'ann a propon tre apontament:

- 17 luj, abassìa ëd S. Antòni 'd Ranvers: consert d'arpa d'Arianna Savall, compagnà dal violinista svedèis Petter Johansen;
- 18 luj, cesa parochial ëd Butiera: consert d'arpa d'Enzo Vacca;
- 19 luj, piassa dël Pòpol a Butiera: consert dla Massimo Giuntini Band.

Tuti ij consert a son a neuv ore 'd sèira. L'intrada a l'é a gratis.

J'autri i-i conòss nen, bele ch'i sia sicur ch'a sio bonben an piòta; ma an tute le manere 'l 18 a l’é na bon-a ocasion për scoté torna Evoa!

Edgar Lee Masters, Homer Clapp

2009-07-06T11:25:00.001+02:00

And then I knew I was one of Life's fools,
Whom only death would treat as the equal
Of other men, making me feel like a man.

E an col moment i l’hai capì ch’i j’era un pajasso dla Vita,
un ëd coj che mach la mòrt a l’avrìa tratà l’istess
a j’autri òmo, fasendme sente n’òmo për dabon.

Për Giorgio, an memòria

2009-06-25T09:44:00.001+02:00

A l'avìa un che 'd màgich, jér sèira, vesse là an sël sagrà dël Dòm, le róndone ch'a virolavo leste për ël cel, l'aria sclinta, le larme gnanca tant stërmà ch'a calavo da tròpi euj, mi bin ciuto e sensa savèj andoa ten-e le man, però content ëd vesse lì, an col moment, a l'improvista ricordand tanti moment bej passà con cost cusin tròp prest s-ciancà a la vita.

"A meuir giovo chi ch'a-i fà gòj al cel", a dis Menandro. Pa vèj. Tute bale. Adess col fieul ch'a fasìa tant piasì a parleje ansema, bele ch’a parlèissa pòch, a-i é pì nen.

"E adess che it i ses nen a l'é ël veuid a minca scalin", a dirìa Montale.

Già.

E donca

2009-06-24T11:46:00.002+02:00

E donca
ën vej come mi a s'aussa da soa
cadrega sensa tërmolé e as varda
d’antorn. E as ancòrs, sensa avèjne
spavent, che 'l temp a scor come
sabia, e che 'l neuv a l'é tut da mnì
ancora tut da mnì: e a sent
dì andrinta 'd chiel, sotvos, da la vita:
i soma part ëd la tèra ch'a prepara
l'avnì, noi ch’is n'andoma.

Carlo Betocchi, Per cui

Antenà

2009-06-10T11:11:00.004+02:00

I l’hai dëscurbì che, prima ‘d nasse, i l’hai vivù
sempe an òmo sald, sgnor ëd lor,
e gnun a savìa rësponde e tuj a j’ero calm.
(Cesare Pavese, Antenati)

Cost a l’é l’efet ch’am fan le riunion ëd famija con Maurenzo, me cusin american, na vita an Cile, 82 agn bin portà.

E an particolar quand che con me papà as buto a conté dla famija. Stòrie austere, piemontèise, nen ëd povertà ma ‘d rigor, travaj, ordin. Stòrie d’industria, ëd sìndich, ëd lòte ovriere, stòrie anté che ‘l giust e ël nen giust a l’han sò pòst precis.

I l’heu nen da tramblé, tut col ram dij Davico a l’é andrinta ‘d mi.

Beppe Finello, n'arcòrd (cit)

2009-06-08T10:09:00.006+02:00

Minca tant, da quàich part a sponta quaicòs ch'am fà arcordé mè cusin Beppe Finello, sonador dë stra fin e fòra da jë schema. Ambelessì a-i é un sò tòch.

Jér sèira a l'é stàit un ritaj ëd giornal ch'a l'ha portame mè mama. La sèira prima a j'era staje un consert an soa memòria, "a fare rumore è solo un sorriso". Mi, come tante, tròpe vòlte am capita, i l'hai donca savulo an artard (e bele mach pr'azard, com ch'a dirìa Valerio Rolon).

Fin-a a quand i sarai mach un Giovannino heartless ch'a cor për ël mond a ciamesse ubi sunt?

Festa dla lenga piemontèis ch’a fà eut

2009-05-25T09:33:00.003+02:00

I soma nen mach noi a fé festa për ël Piemont – e pro!

Iér a l’é sarasse la festa dël Piemont ch’a fà 42 a Cèj. Adess ël sìrcol cultural langa Astsan-a a organisa, për duminica 14 ëd giugn, la festa E s’as trovèisso an Langa?

Apontament a 10 ore a Loasseul, ant la sede dël sìrcol (via Penna, 1), për la premiassion dël concors leterari La mè tèra e la sò gent. A saran present, an tra j’àutri, Donato Bosca, Oscar Barile e Chichin Paschëtta.

A ‘n bòt disné langareul (menù a 15 euro, prenotassion al nùmer 0144 87.185).

A 3 bòt spetàcol dij nòsti amis Musicant ëd Riva ‘d Cher. Un dì pien ëd bonimor, alegrìa e amicissia. Con tanti compliment a Silvana Testore, anima con la fija Clara dël sìrcol. Na giòla ch’as dëstissa nen.

Festa dël Piemont ch'a fà 42 (dumìnica, a Cèj)

2009-05-21T10:15:00.005+02:00

Dàvide Filié a l'é prima 'd tut na brava përson-a, an piòta e anteligenta. Peuj a l'é 'dcò n'amis, bele se dla rassa 'd coj ch'it vëdde nen tuti ij moment (e col proverbi cinèis a dis d'andé soens a trové j'amis ch'it l'has, o dësnò l'erba a chërsrà an sël santé ëd toa amicissia - mea culpa, Dàvide).

Costa dumìnica a-i sarà 'l moment central dla festa. Ambelessì a-i é ìl programa, pien e vari.

Bel, brav.

E na ròba, ancora: Dàvide, mersì për tut lòn ch'it fà për nòst Piemont.

A single language

2009-05-19T13:50:00.006+02:00

La sman-a passà i son stàit am Merica, an Austin (o mej a Nòstin, mach un pòch pì an là che a Nast), andova ch'a l'han invitame a parlé a na conferensa dzora ël mëstè dla tradussion.

I son stàit a un disné con un mè colega, n'ingegné american che l'an dla mè nassita a l'ha fondà na società 'd tradussion. Na përson-a d'esperiensa, donca, che për tuta la vita a l'é stàit an mes a lenghe diferente.

Bin, quand che i l'hai dije che an Italia i l'oma 300 lenghe diferente, e che mach an nòsta region le diferense an tra ij divers dialèt dël piemontèis a son marcà, a l'é stàit ambajà e as vëddja ch'a fasìa dificoltà a digerì ël concet.

Peuj, con pragmaticità tuta mericana a l'ha dime: "Why in Italy don't you use a single language?" E, dë dnans a mè sguard sconcertà, a l'ha sogionzù: "Oh, I see. It's for identity".

Vado a prendere l’aperitivo da Davico

2009-05-06T16:44:00.002+02:00

Véner i l’hai tnù, a Carmagnòla, l’ùltima lession dë st’ann për ël cors dla Ca dë Studi Piemontèis. La sala a j’era pien-a, l’atension àuta, le domande tante e bin struturà – a son cole conversassion che a dan sodisfassion.

A metà dla lession – visadì n’ora dòp a quand che a j’era ancaminà – a-i vintro na madama e un monsù. A-i passo nen doe minute che la madama am ciama përchè a deuv scoté Eduardo ant un cors ëd piemontèis. Mi i-i spiegh mie motivassion e i-i fass un cit sunt ëd lòn ch’i l’avìa dit fin-a a col moment. La madama a l’é evidentement nen sodisfàita dle spiegassion, a dis che a deuvo andé a na sin-a e con l’òmo as va van.

I l’hai nen dit gnente përchè i j’era nen a mia ca, però i l’hai capì che an sala pì d’un a l’é stàit infastidì da col comportament. Però a l’é vnume an ment mè professor dë stòria dël teatro, Guido Davico Bonino, che na vira che në student a l’é vintrà a lession con quàich minuta d’artard, nen piasendje col comportament, dàit che la lession a j’era anvers l’ora dël disné a l’ha dine a tuti che col nòst colega magara a l’avrà pensa quaicòs come: "Vado a prendere l’aperitivo da Davico"...

Sentse piemontèis për podèj esse italian e europengh

2009-04-21T09:06:00.005+02:00

Duminica 10 magg, da 9 e mesa a 11 e mesa, Sergi Girardin - nòst vate, ant na paròla - a tnirà na conferensa dzora le lenghe dël podèj e le lenghe dël cheur a Palass Gròss a Riva 'd Cher.

A seguirà na tàula rotonda anté che a saran present ëdcò Sergio Arneodo (president dl'associassion Coumboscuro), Giuliano Gasca Queirazza (professor emerit dl'università ëd Turin), Gianfranco Gribaudo (president dl'Union ëd j'associassion piemontèise ant ël mond), Albina Malerba (diretor dla Ca dë Studi Piemontèis), Michele Novero (dl'associassion Gioventura piemontèisa) e un rapresentant dla comunità Walser Rima Valsesia.

A 11 e mesa a l'é an programa na visita guidà al Musé dël paesagi sonor, soagnà da Domenico Torta, Dino Tron e Guido Raschieri.

Tavo mersì

2009-04-08T16:40:00.001+02:00

Tavo che am onora ëd soa presensa. Tavo che am ciama per nòm. Tavo che am pòrta na cobia dl’arvista. Tavo che a dà lustr a la ciaciarada con ij sò intervent. Tavo òmo an tra ij òmo. Tavo poeta nen poeta. Tavo che am conta dij sò maleur ëd salute. Tavo che am ciama përmess për publiché na mia tradussion dzora soa arvista. Tavo ch’am ringrassia dle litre che i-j scriv. Tavo mè mit.

Tavo mersì.

Homo sum. Leture an piemontèis da Terenzio a Tavo Burat

2009-04-02T13:02:00.003+02:00

Véner 27 i l’hai ancaminà le ciaciarade dë st’ann për la Ca dë Studi Piemontèis. Për costa edission i l’hai sernù un tema che – da le reassion prime – a smija ancontré ij gust dël pùblich.

L’argoment a l’é, pì che ‘l piemontèis, l’òmo. Visadì i les an piemontèis dij tòch ëd poeta, comediògraf e prosador nen mach piemontèis, sercand ëd gavé fòra da soe paròle un tema comun, che a l’é aponto nòsta umanità.

I l’hai prontà ‘d tradussion ëd Sergio Arneodo, Erri De Luca, Eduardo De Filippo, Salvatore Quasimodo, Cesare Pavese (Pavèis a-i é pì o meno sempe, ant ij mè dëscors), Carlo Betocchi, Dante (miraco i son sfacià, ma l’atach dël cant ch’a fà eut dël Purgateuri a l’é na delissia an qualsëssìa lenga) e Eugenio Montale.

I les e coment coste tradussion, mës-cià a dij tòch ëd poeta nòsti come Tavo Burat (poeta nen poeta, ant soe paròle – ma për na vira i soma ch’a l’ha nen razon), Valerio Rolon e Barba Tòni, che con Ël Pì-a-mont-tèis a l’ha lassane an ardità cola che për mi a l’é ëd gran longa la pì bela poesìa ch’a sia mai stàita scrita an piemontèis, cola che quand ch’i l’hai lesula la prima vira i l’hai pensà ch’a j’era inùtil che mi i seguitèissa a scrive an piemontèis, da già che al mond a j’era chi ch’a scrivìa con tanta acribìa e finëssa.

Chi ch’a fussa anteressà a sarà mè òspite bin agradì a:
- Biela, Musé dël Teritòri (via Quintino Sella), màrtes 7 avrì a 5 ore;
- Turin, biblioteca Villa Amoretti al parch Rignon (cors Orbassan, 200), merco 22 avrì a 5 ore;
- Ast, Astiss (Via Gioacchino Testa, 89), véner 24 avrì a 5 ore;
- Àich (Acqui Terme, an slë cartin-e), Scòla elementar Saracco (via XX stèmber, 20), lùn-es 27 avrì a 5 ore.

A l'é un problema

2009-03-25T23:16:00.006+01:00

Claudio Maffei, espert ëd comunicassion ch'a l'ha scrivù dij lìber fondamentaj an sël tema, sitand Alfred Korzybski, a dis:

Qualche volta le nostre percezioni e la nostra lingua ci allontanano dai fatti con i quali abbiamo a che fare; la nostra comprensione di ciò che sta accadendo perde aderenza strutturale con ciò che sta realmente accadendo.

Ël me piemontèis ëd costi agn a l’è ambastadisse nen pòch. Quand ch’i j’era cit, e fin-a ai vint agn pì o meno, tut a j’era piemontèis antorn a mi, bele se i lo savìa nen, bele quand ch’i vorìa esse come j’autri compagn. Ma adess?

Adess, a quarant’agn e passa, i parl piemontèis tuti ij dì mach con mie cite e mia forma, che a l’han amprendulo da mi, con papà e mama quand ch’a capita, con Batista – i vorrìa ch’a capitèissa ‘d pì, ma as vegh ch’a l’é nen destin –, con quaidun sì e là.

Alora cost piemontèis a perd la quotidianità, a perd paròle e manere 'd dì, a perd l’aderensa strutural – a dirìo Korzybski e Maffei – con la realtà. E donca?

Fiorello rompaciap – n'esempi (deleteri) ëd reclam pervasiva

2009-03-23T08:38:00.001+01:00

A l'é capitame an costi di d'ancontré un tipo ëd reclam për mi neuva, ch'a riguarda Fiorello e na trasmission ch'a ancaminrà an prinsipi d'avril: daspërtut ansima a Sky – ant la guida ai programa, ant ij gòl dla serie A e chi sa anté diav d'autri pòst – a-i é sò facion o soa vos ch'a t'invito a vardé col programa.

Adess, mi i l'hai gnente contra col òmo, e i capiss che chiel a fà lòn ch'a l'han dije 'd fé përchè a lo pago. Ma i treuv cost géner ëd reclam tròp invasiv e tròp pòch rispetos dle sernie ëd mincadun. Se anche i l'avèjssa avù ëd curiosità për col programa, a basta costa rason për gaveme minca interesse.

Masnà e letura

2009-03-14T23:42:00.001+01:00

A l’é mai tròp prest për ancaminé a lese a le nòste masnà, përchè ij cit – bele se a fusso ancor ant la pansa dla mama – a scoto con tant piasì la vos uman-a, sia ch’a parla, ch’a canta o ch’a lesa na stòria.

An pì, coltivand la costuma a scoté, ël cit a aumenta la durà dl’atension e a dësvlupa soa imaginassion. Sensa conté ël fàit che le stòrie a-i dan manera ëd conòsse paròle e mond neuv, e che ël fàit de sté tacà ai lìber ant un contest seren e arlassà a lo giuta a vorèj-je bin, e a desideré d’arpete l’esperiensa minca vira ch’a sia possìbil.

Tut sòn, naturalment, a-i deurb j’euj an sel mond e a prepara mej la masnà a vesse na vera sitadin-a dël doman.

I vorrìa andé an pension, ma...

2009-02-19T17:05:00.003+01:00

Chi: Virginia Beavert
Età: 87
Impiegh: magistra ‘d soa lenga
Lenga: Yakama Sahaptin, na varietà d’indian american
Nùmer dij parlant: 200

Quand ch’a parla, a l’é important scotela. Në student a l’ha dit: "I might never get a chance to hear that phrase again" (i podrìa avèj mai pì l’ocasion ëd sente torna cole paròle).

La stòria completa a l’è ambelessì.

Concors literari Arzigh

2009-02-16T08:51:00.001+01:00

Corrado Quadro a l’é un monsù distint e sorident, con na parlà bela, sclinta, larga ch’a fà piasì e a slarga ‘l cheur sente.

Da dj’agn as dà da fé për organisé un bel concors literari, Arzigh (già ‘l nòm a l’è anciarmant), rivà a la quarta edission. (A l’é vèj che an sël volantin a-i é nen ël sò nòm ma col dla Pro Loco; tutun i pens che se a-i fussa nen chiel...)

Ël premi a l’é për poesìe, pròse e canson, con na session ëdcò për le scòle. A-i é temp fin-a a la fin ëd mars për presenté j'elaborà (fin avril për le scòle).

Na ròba cita ma bela, scond mi, a l'é che la partecipassion a cost concors a l'é a gratis e che ël prim premit për minca session a l'é ëd 100 euro.

Për anformassion: 0173 978.223 - premiofaccenda@virgilio.it

A-i é n'òmo

2009-02-12T10:44:00.005+01:00

A-i é n'òmo onest, pasi, brav al lìmit dla bonomerìa.

N'òmo seren, alégher, an pas con chiel midem, pensos, tranquil.

Na presensa silensiosa - ma nen per sòn secondaria - ant la mé vita.

N'esempi, un model.

N'òmo che a penseje a peulo nen nen vnime an ment "il vecchierel canuto e bianco" (Petrarca, Sonetto XVI) e Dante (Purgateuri, I, 31-33):

un veglio solo,
degno di tanta reverenza in vista,
che più non dee a padre alcun figliuolo.

Col òmo a l'é mé papà, e ancheuj a compiss 80 agn - un bel traguard, tajà an salute e serenità.

Tanti auguri, papà.

La lenga eyak, in memoriam

2009-02-07T23:08:00.004+01:00

Ai 21 ëd gené dl'autr'ann a l'é mancaje Marie Smith Jones, l'ùltima parlanta nativa dla lenga eyak, idiòma dla tribù omònima an Alaska.

Con chila, donca, a l'é mòrtie cola lenga che adess a l'é dventà - dàit che cola mòrt a j'era prevedìbil - un sìmbol ant la bataja contra l'estinsion dle lenghe.

Luis Pescetti, "El reino del revés"

2009-02-03T18:39:00.004+01:00

Un-a dle dëscoverte ch'i l'hai fàit an Cile.

Ël fieul ch'a j'era 'n mi

2009-02-03T10:05:00.002+01:00

Va a savèj përchè i fussa ant ij pra, cola sèira.
A peul esse ch'i fussa lassam robaté, massà 'd sol,
e ch'i fèissa 'l guerié moribond. Già, ël fieul an col temp
a andasìa për cole colin-e a sërché dij bisont
e a tirava le flece ambiancà e a ambrancava la lansa.
Cola sèira ch'i j'era da bin tatoà con ij color ëd la guèra,
l'aria frësca e la medica ëdcò vlutà e profonda,
spricià 'd fior ross e gris e le nìvole e 'l cel
as viscavo 'n mes a le gambe dle fior, bin, ël fieul arversà
che a la vila a sentìa laudelo, a vardava col cel.
Ma 'l tramont a stordìa. Sì, motoben mèj saré j'euj
mach për gòdse cola erba pistà ch'a strenzìa come aqua.

Ant un moment chi ch'am riva? Na vos, dal sol cheuita:
ël padron ëd col pra, un nemis ëd la ca,
che a j'era fërmasse a vëdde 'l përtus anté ch'i j'era fongà,
am conòss për ël fieul ëd la vila e am dis anrabià
ëd guasté ròba mia, ch'i podìa, e 'd laveme la facia.
I son sautà mes da l'erba e restà, pogià 'l man,
a vardé cola ghigna ambrutìa. I lo dij, tërmolava.

Òh che bela ocasion për na flecia ant lë stòmi 'd col òm!
Ma se 'l fieul a l'é nen dimostrass coragios, mi i m'ilud ëd pensé
ch'a sia stàit tut për l'aria 'd comand ch'a l'avia col òmo.
Mi che ëdcò ancheuj im ilud d'esse n'òm fòrt e ferm
i son andàit via, cola sèira, bin ciuto, an sarand ant ij pugn cole flece
bërbotand, e i criava paròle d'eròe moribond.
A peul esse ch'a sia stàita onta dnans a lë sguard grev
ëd chi ch'a l'avrìa podume patlé. O pitòst la vërgògna
come quandi ch'as passa rijend dzora ai pé d'un camalo.
I l'hai 'l teror ch'a sia stàita paùra, però. Për scapé i son scapà.
E, ëd neuit, ij mordijon al cussin e le larme
a l'han vempime la boca dël gust mèr dël sangh.

L'òm a l'é mòrt. La medica a l'é stàita erpià e rancà;
im vegh motobin ciàir ël pra lì dë dnans, però
e, curios, i marc e im parl, ferm e fòrt
come l'òm cheuit dal sol a l'ha parlà cola sèira.

Cesare Pavese, virà an lenga mare da Gioanin Davico

Webster's Pocket PC Piemontese - English Dictionary

2009-01-30T09:42:00.007+01:00

Mersì a Bobby Tanzilo, avampòst piemontèis a Milwaukee, che a l'ha segnalame cost bel dissionari an tra piemontèis e inglèis.

Prima 'd tut, a l'ha frapame savèj che n'euvra parèj a esist. Peuj, a l'é marcà Webster, lòn ch'a l'é na garansia 'd serietà. Ancora, i l'hai scorulo e a më smija bin fàit, precis, sentìfich e documentà. E peuj a costa meno 'd vint sterlin-e dzora Amazon.co.uk, na bala 'd fum për n'euvra parèj.

A l'é smortasse pian

2009-01-21T09:22:00.002+01:00

Ancheuj l'é mòrta na paròla veja
ch'a na contava già milanta e pì
ma gnun a l'é antajassne e fin-a mi
rivà an artard
i l'hai savulo pròpi mach pr'asard.
A l'é andassne d'ancheuj o forse già
da jer... 'ma serti vej che gnun lo sa
e cand ch'a-i treuvo a son già bele mòrt.
Chila a l'ha nen avù pì bon-a sòrt
e dì ch'a l'era bela, pien-a 'd sust,
ëd cole che a dovreje al moment giust
a diso ciàir e tond lòn ch'as veul dì.
As prononsiava... arcòrdo bele pì,
mi, pròpi mi, con tuta mia babìa
i sai pì gnanca com as ëscrivìa!
Sai mach che an mila e mila a l'han dovrala
e brajala, piorala, ciosonala.
An tanti a l'han rijula con ël cheur
pien ëd boneur;
an vàire ch'a l'han dila
disend sò amor a chiel, soa bin a chila,
e chi ch'a l'ha sacrala ant l'orassion
a l'ha arseivù 'l përdon.
Adess l'é mòrta e da sì 'mpò 'd soa stòria
pì gnun l'avrà memòria.
Òh i lo sai pro che antorn a-i na j'é tante
ëd ròbe pì amportante
doleurie e sangonante
che i veuj che me magon për lòn ch'a peul
a peussa tenje tute e tut ël deul
ëd tut ël mond. Ma ancheuj drinta a col tut
ël mond l'é 'mpòch pì mut.
(A l'é smortasse pian coma na giòla
n'àutra nòsta paròla!)

Valerio Rolon

Museo del Paesaggio Sonoro

2009-01-09T12:43:00.007+01:00

Un sit come cost a spiega nen da bin lòn ch'as treuva andrinta a cole stansie 'd Palazzo Grosso. A venta vintreje, e mej ancora parlé con Domenico Torta për capine un pòch ëd pì.

An cole stansie frèide - l'invern a finirà, as capiss, ma prové a visité 'l musé a dzèmber, sensa riscaudament e con la fiòca fòra - a-i é la stòria nòsta, documentà con precision e amor. É, përchè sensa precision lì andrinta a-i vintra gnente, e Domenico l'amor për la mùsica a l'ha ant ël sangh.

Pien dë strument, ancheuj perfetament fonsionant, ch'it capisse nen com ch'a fasìo ij nòsti vej a costruije con tant soagn. Un përcors ch'a part da lontan e a riva fin-a a ancheuj. Nò, fin-a a doman.

E, com ch'i l'avìa già dit, a-i é damanca 'd përson-e ëd bon-a volontà, d'arsercador che - dnans ch'a fassa neuit - a vado për le campagne a cheuje cole abilità che, dësnò, ant ël gir ëd pòchi agn a saran perse për sempe, sensa possibilità d'apel.

Lë sguard ëd Tavo

2008-12-23T12:46:00.008+01:00

I segnal costa bela intervista a Tavo Burat, anté che chiel a parla nen tant dël piemontèis, ma dzora 'd tut dj'àutri tema ch'a-i stan a cheur: fra Dossin, le montagne, le lenghe mnassà, le minoranse, l'avnì.

An particolar un concet ch'a l'ha esprimù am fà pensé: "Chi vive in montagna oggi fa una scelta culturale perché, in fondo, la montagna ha sempre rappresentato in sé una sotanziale alterità rispetto alla cultura di pianura, che alla fine si è imposta. La montagna è stata storicamente terra del dissenso. La scelta culturale consiste nello schierarsi dalla parte dei poveri, di coloro che hanno perso e sono stati schiacciati dalla modernità".

Quand ch'i son a la Piata, leu anté ch'i l'hai passà tanta part dle mie istà dai 7 agn an anans (e donca, con Pavese, i peuss dì che a l'é andrinta ëd mi për sempe), costi pensé a më smijo ancor pì ver. Miraco nòst Piemont a l'é pì "mont" che "pie".

Ël piemontèis për tuti

2008-12-14T17:26:00.003+01:00

Quand che con 5 [sic] euro it peule portete a ca un Barba Tòni, un Clivio, un Tavo Burat a venta nen ciamesse ël përchè e 'l përcome. A venta felo e basta. Fin-a al 23 dzémber la Ca dë Studi a l'é doverta a tuti për cost motiv, a speta j'apassionà dël piemontèis.

Piasut, piasum - për na gramàtica dël chierèis

2008-12-12T16:59:00.016+01:00

Longh la festa dël Piemont, da Batista un monsù turinèis, savù ch'i son ëd Cher, a l'ha contame un fàit ch'a l'avìa colpilo.
Da giovo, un di a j'era andàit al cine a Cher. An surtend, a l'avìa sentù na cobia - evidentement chierèisa - comenté ël film pen-a finì an costa manera: "Piasut?", a ciama chiel a chila. "Piasum", chila a rëspond.

Ant na paròla a l'avìa impressionalo col troncament dla vocal final dël pronòm, che a l'é un-a dle carateristiche che a rendo anteressanta la varianta chierèisa 'd nòsta lenga.

Ël professor Gribàud, già tanti agn fà, a l'avìa dit ch'a sarìa bel che quaidun as butèissa a scrive cola gramatica. Mi i lo farai nen, ma ambelessì a-i é quàich carateristica distintiva.

1. Ij pronòm enclìtich a perdo la vocal final. Esempi: fat për fate.

2. Uso dël verb esse al pòst d'avèj. Esempi: son mangià (sensa la i prostetica) për i l'hai mangià.

3. L'artìcol le a esist nen, ma a l'é sostituì da ij o ël (come an bon-a part dël Piemont, d'àuta part). Esempi: ël bote, ël boti o ij boti për le bote.

4. A l'ha la r "albèisa", bele se a-i é squasi pì gnun ch'a la dòvra. (Un dì për cas i l'hai sentù un chierèis ch'a disìa che na vira dal Murè a giù 'd Cher as sentìa la diferensa ant ël parlé, na ròba che ancheuj a l'é nen imaginabila).

Volomne seguité?

Un monument, un poeta, n'òmo

2008-12-02T09:10:00.019+01:00

La sala a j'era pien-a.

Parlé dla poesìa 'd Tavo Burat, chiel present, a l'é difìcil e miraco ridutiv. L'ùnica a sarìa pijé an man ël lìber - EUR 13, na bala 'd fum - e lese ("Tolle et lege, tolle et lege", a l'avrìa dit Sant'Agostin):

Pare e Mare
quat grand,
eut ëpceron...

ij vej a son
milanta

cobia
a cobia

rèja
d'agraf

an gabi
scarbolëtte

Già, përchè "an ti [ti Tavo, ti mi, ti ch'it lese] 'me ant un tracior sò sangh a cola".

Ma tante ròbe bele a son disse jér sèira. Sergi Girardin, nòstr vate, a l'ha fàit n'analisi dle soe, butand ansema Ungaretti, Marinetti, latin, fransèis e tante rèis ancreuse 'd cost poeta che a veul nen esse ciamà poeta.

Giovanni Tesio a l'ha fàit n'esposission precisa e pontual, da crìtich avosà coma ch'a l'é.

Albina, nòsta Albina a l'ha parlà con la grassia e la delicatëssa che tuti a-i arconòsso.

L'atris Fulvia Roggero a l'ha lesune tanti tòch.

L'assessor Valter Giuliano a l'ha ancaminà a parlé an italian, ma quand le ròbe a son diventà càude - as parlava 'd lèj, dl'avnì dla lenga, ròbe "fòrte" - ël piemontèis, boneur!, a l'é vnù fòra, squasi ëd necessità.

A la fin a l'ha parlà Tavo. A l'ha dit dla genesi 'd soa poesìa, dël fàit ch'as considera nen un poeta ant ël sens ch'i doma normalment al termo, ma mach ("mach"?) un poeta ant ël sens dl'umanità ch'a l'é andrinta 'd chiel come 'd tuti. (Na madama, pì tard, an surtend - i j'ero an eut ant l'assenseur dla provinsa, e Tavo a j'era lì - a l'ha dije che a lo amira përchè ch'a l'é ùmil. Ùmil, a l'ha dit pròpi parèj.)

As comuvia, Tavo, minca tant. Pr'esempi parland ëd Pinin Pacòt e dël tant ch'a l'ha mostraje.

As anrabiava, ëdcò. Già, përchè 'l problema - për Tavo bataja 'd na vita - a l'é sempe 'l midem: dësfende le lenghe mnassà. E 'l piemontèis, con ij sò doi milion ëd parlant, a l'é miraco nen bastansa mnassà. Ma antlora lòn ch'i foma, i lo lassoma meuire?

A l'ha con orgheuj arvendicasse 'l mérit d'avèj për prim cissà ij montagnin a la cossiensa 'd soa identità, quand che ant j'agn Sinquanta a andasìa val për val con soa Lambrëtta, bon ben prima che "occitano" a fussa na paròla conossùa e 'd mòda.

Le paròle. Le paròle an Tavo a son na minera. Girardin a l'ha dit che un ters a-i son nen ant ij dissionari. E probabilment costa a l'é un-a dle comparassion pì s-ciasse ch'as peulo fesse con Barba Tòni (mersì professor Gribàud, l'idèja a ven da chiel). Mentre che Tavo, cost fërvé, a parlava al rëscontr dzora Clivio, mi i l'avìa segname dle paròle ch'a prononsiava: «s-ciancacheur», «arvangia», «ciacòt», «archengh». Sì, përchè le paròle, an soa euvra, a colpisso come un diret ant lë stòmi. An vardo. Mute. An parlo. An conto dë stòrie, la stòria dij montagnin, dij viton, dij crasà. Dl'òmo.

Tavo Burat, Poesìe

2008-11-25T10:11:00.005+01:00

Mi i l’avrìa mai sugname ‘d vers
s’i fussa nen stàit cissà
cimentà
brusà
da la passion për mia lenga.
Ancheuj, për mèj gropé
dël ghet la cioenda sgardamlà
a smija che fin-a ij vers
av ven-o a taj.
Antlora a l’é assè.
I strompo la piuma.
O i në farai na flecia. E pi
nen paròle ‘d bòsch. Ma
come ‘l Robin anglèis
o ij tuchin nostran
i sarai òm da bòsch.
I scrivrai mach pi sle muraje.
E sij cartèj ël nòm dij pais
ant la lenga dla tèra.
Për cola vèja resistensa
neuva.

Costa a l'é "Òm da bòsch" ëd Tavo Burat, tòch ch'a fà part ëd "Poesìe", lìber da pòch publicà da la Ca dë Studi Piemontèis. Lùn-es prim dzèmber a singh e mesa a Palass Sisterna a Turin (Sala Consiglieri della Provincia di Torino, via Maria Vittoria 12) Tavo a presenta sò lìber, na summa ëd soa oevra. A venta essje. A venta, aponto "për cola vèja resistensa / neuva".

David Harrison e le lenghe mnassà

2008-11-11T14:17:00.005+01:00

An cost video l'etnòlogh David Harrison a parlà d'un concet che noi i soma da temp, ma che a l'é bel truvé fòra dai nòsti sìrcoj (i duvoma nen convincse an tra noiàutri, noi i soma già convint): përchè la perdita dle lenghe mnassà - e naturalment al mond a-i na i é tante bon ben pì mnassà che nen nòst piemontèis con ij doi milion ëd parlant e tuti ij sò dialèt - a l'é na perdita për l'umanità tuta e nen mach për na cultura specifica.

FF.SS.

2008-11-06T09:24:00.005+01:00

Quàich mèis fà i l'hai arseivù na litra da Trenitalia. A l'é datà 5 mars 2008 e a dis:

"I rëspondoma a Soa arcesta për l'artard dël treno 618 dovrà ël di 21/12/2005 [sic] e ruvà a TURIN PÒRTA NEUVA con artard.
I-i smonoma nòste scuse për ël dëscòmod patì e I-i mandoma ël Bònus n. NA00478614 d'Euro 13,75 visadì ël 30% dël bijèt".

(Le litre gròsse a son ant l'original, mi i l'hai mach fàit la tradussion.)

A son passaje "mach" doi agn, doi mèis e mes. "Servissi client", a lo ciamo. Mah.

Festa dël Piemont ch'a fà 42

2008-10-23T13:57:00.007+02:00

La Festa dël Piemont 2009, la festa ch'a fà 42, a së tnirà a Cèj (Cellio), an Valsesia. La manifestassion a chita la Provincia Granda për le colin-e e ij brich ai pe dël Reusa.

A sarà na festa dedicà a la lenga piemontèisa e a j'àutre lenghe dël Piemont. Sòn përchè an Valsesia a-i é 'dcò n'àutra lenga stòrica, ël titzschu (dont nòst vate Sergi Girardin a l'ha prontà un bel dissionari), e a sarà bel vëdde rapresentà tute le lenghe dla nòsta region. "Dal Viso al Reusa", come ch'a dis Dàvide Filié (Cireseu), che a l'é già an camin ch'a travaja a l'organisassion.

Organisé na manifestassion parèj a l'é nen bel fé. Chi ch'a l'ha d'idèje o - mej ancora - ëd veuja ëd fé (Pavese: "Non voglio idee! Ne ho già troppe, di idee! Voglio gente che faccia le cose!") ch'as fassa anans.

Cesare Pavese e Turin

2008-10-13T12:15:00.007+02:00

Pavese a l'ha mai scrivù gnente an piemontèis - i pens ch'a conossèissa gnanca le regole dël piemontèis ëscrit, che antlora a j'era meno "lenga" che adess -, ma squasi tuta soa euvra a l'é anreisà nen mach an Piemont, ma ant ël piemontèis.

Adess la Ca dë Studi a organisa tre ancontr, con leture e coment an partend da pòst ëd Turin ch'a l'han avù ëd significà ant la vita, ij romans e le poesìe ëd Pavese:
- màrtes 14 otober a singh e mesa, "Il Po e la collina";
- duminica 26 otober a 10 ore, "I luoghi della vita";
- duminica 9 novémber a 10 ore, "I luoghi della scrittura".

Ambelessì a-i é ël programa.

E-lo la mùsica fòlk coma la religion: l’oppio dei popoli?

2008-09-11T14:59:00.004+02:00

A mi am pias la mùsica popolar. An Còrsica a l’é piasume andé a sente ij grup ch’a sonavo pr’esempi ant j’òsto a la sèira, caté dij CD d’autor ch’i conossìa nen, o bele ch’i conossìa già, parlé ëd mùsica corsa con d’àutre përson-e dl’ìsola.

Però peui i sentìa nen parlé cors al marcà, për la stra, an sla spiagia. E gavoma pura ij pòst dij turista anté che naturalment a-i son pòchi cors. Ma ant ij pais a l’é capitame quàich vòlta – da ràir – ëd sente parlé cors, e squasi sempe a j’ero dij vèj ch’a parlavo.

E donca i l’hai pensà che la mùsica a va bin, përchè a l’é na manera d’arnové la tradission, ma ant l’istess temp a l’é na manera ëd fela andeurme, përchè da mentre che noi i sonoma la coltura pratica, ëd minca dì – che a veul dì mi che i parl con l’avsin an cors (o an piemontèis, a l’é l’istess) – a meuir.

E donca i vegh cost perìcol: che le sovension dàite a la mùsica a sio come un contentin ch’an dan a nojautri piemontèis për sté brav: foma quàich CD minca tant, quàich concert, però antant a l’é nen che ‘l piemontèis a ven-a parlà ëd pì.

E donca a la fin a–i é la mòrt dla lenga.

La memòria dël temp 2009

2008-09-09T17:24:00.008+02:00

Ël sit a l'é ancor nen agiornà, ma 4 euro për cost calendari a l'é ëd sigura n'afé e na testimoniansa d'amor për ël Piemont, e 'dcò n'arcòrd për Roberto Marra e tut lòn ch'a l'ha fàit për noi.

La Sardegna che non ti aspetti

2008-09-02T18:54:00.005+02:00

Luca Goldoni a l’é un giovnòt d’otant’ani che a vëdlo it i na darìe nen pì che sessanta. An sò ùltim lìber a conta tante ròbe dla Sardegna che a peulo vesse bon ben vere a la midema manera për ël Piemont e per ij piemontèis.

A smija che un a vada a serché l’esòtich lontan – bele che la Sardegna as peussa nen definisse na tèra esòtica, ma quand che chiel a l’é andaje për la prima vòlta a j’era sertament pì lontan-a che nen adess (o, për dila con Leopardi: «Ahi ahi, ma conosciuto il mondo / non cresce, anzi si scema, e assai più vasto / l’etra sonante e l’alma terra e il mare / al fanciullin, che non al saggio, appare») –, e peui però a dëscheurb che tute le colture popolar a la fin-a a së smijo.

E tante osservassion che Goldoni a fà dij sard as peulo riferisse a l’istessa manera ai piemontèis. Na còsa ansima a tute, n’esempi sol: chiel a dis che ij sard a son difident da meuire, ma se a dvento tò amis a son amis për la vita. Che a l’é l’istessa ròba ch’it podrìe dì d’un piemontèis.

Summer time calls for light readings: la Corse

2008-08-05T11:21:00.005+02:00

A l'é temp dë spostesse anvers ël mesdì, e pì precisament ant mia sconda patria, la Còrsica. Lòn ch'i pens dla gent che a viv an cost'isola i l'avìa dilo un paira d'agn fà ansima "é!", e adess as peul voghse ambelessì.

Pì fòrt che anlora a-i é 'l desideri 'd confrontesse con na realtà lenghisticament davsin-a a la nòsta, con na coltura mnassà ma fiera, fòrta e ch'a trambla nen. Sòn përchè - dzora 'd tut da na mira pùblica - i dovoma nen mach parlesse an tra nojautri piemontèis (ròba importanta, as capiss, come importante a son le feste ch'i foma), ma i dovoma parlé con l’Union Europenga, con l’Unesco e con j'àutre tërsent comunità che an Italia a son – chi pì, chi meno – an nòste condission. E la Còrsica, bele se nen italian-a, a l'é 'd sigura davsin-a a nòst sente.

Donca i baraterai computer e telefonèt, com ch'a sugeriss Batista, e portrai con mi mach ij lìber (tanti), ij mè pense (pòchi) e dzortut j'orìje për scoté na coltura diferenta ma l'istessa a la nòsta.

Els Cigalons de Canalda

2008-07-31T12:04:00.009+02:00

Un-a dle canson pì anciarmante e emossionante ch'i l'hai scotà st'ann a rësguard dël piemontèis a l'é nen piemontèisa: a l'é "Els Cigalons de Canalda", cantà da Chacho Marchelli con l'Ariondassa a la festa dël Piemont ëd Cherasch. Ambelessì a-i na i é na version ëd n'àutr grup: nen ròba da prim premit, ma a dà l'idèja.

A l'é na canson bon ben sempia, a parla ëd tre amis ch'a torno da na festa a la primalba e as compagno l'un l'àut a ca. A l'ha tocame dzora ëd tut la descrission ch'a l'ha fane Chacho prima 'd cantela. A l'é an catalan, a fà part d'un CD che l'Ariondassa a l'ha publicà dël 2004 con El Pont d'Arcalis.

An particolar, bele se i capiss pòch dël test (mancansa da empinì), a l'ha colpime tant l'espression "i foscor de matinada", përchè i m'imagin bon ben bin costi tre amis ch'a torno a ca quand che a l'é pì nen neuit ma a l'é ancora nen dì e a-i é costa pòca luce nen ciàira. E am ven an ment pare Dante (Purg., I, 115-117):

L'alba vinceva l'ora mattutina
che fuggia innanzi, sì che di lontano
conobbi il tremolar de la marina.

Chacho e 'l Purgateuri, na contradission an termo? :-)

Ti Tavo nò

2008-07-24T15:17:00.006+02:00

A më scriv Tavo Burat:

"I son ëstàit a l'ospidal doe vire, e adess i son obligà a sté gropà a na bòmbla d'ossigeno 15 ore al di. Lolì a l'ha portame a 'mbaroné travaj e corispondensa. [...] Adess a l'é 'ndasne 'dcò Remo Bertodatti... i soma sèmper pì nen vàire a tiré la carëtta!"

I soma pì nen vàire, a l'é vera. E ëd Tavo i l'oma nen na còpia. A l'é për sòn ch'a venta che ti it ten-e dur, ch'a costa lòn ch'a costa, ëdcò arcordand Quasimodo:

Ah, mòrt gentila,
toca nen la mostra an cusin-a che a bat an sla muraja:
tut ël mé temp masnà a l’é passà an slë smalt
dël sò quadrant, ansima a cole fior piturà;
toca nen le man e ‘l cheur dij vej.
Ma fòrse quaidun a rispond? O mòrt ëd pietà,
mòrt ëd pudor. Adìo, cara, adìo, mè dulcissima mater”.

Litra a n’amis

2008-07-09T12:59:00.006+02:00

Mè car Domenico,

a-i son dle paròle (dle paròle? basta! vojàutri a Riva e noi a Cher i dijoma ël paròle! e për sbalià ch’a sia scond la gramatica piemontèisa, varda barba Tòni: «an giuganda a ‘l paròle») che jér sèira i l’hai sentù ripete da ti, paròle che donca – donca! ma quand mai a Riva a l’é sentusse costa paròla? :-) – a fan part ëd toa vita presenta: confusion, document («Anté ch’a son ij document?» a l’é squasi un refrain an tò parlé) a son cole ch’am ven-o an ment ëd longh.

Confusion. Bele Sòcrate a disìa ‘d nen savèj gnente, e a lo disìa da përson-a savia. Ma mi i l’hai vist ëd përson-a e tocà con man lòn ch’a veul dì esse n’enciclopedìa viventa dla mùsica. It vegh già a neghé, a dì che ‘d nò, che ti it sas gnente, ch’it ses – aponto – confus. Ma mi i l’hai vist! I j’era!

Document. «Mostreme ij document!» Ti it veule le preuve, it veule savèj, a basta nen ch’at parlo ‘d tradission popolar, ëd fòlk e via fòrt. Giustament, as capiss. Ma j’ignorant complet ëd mùsica come mi a vego un disch ch’a-i pias e a lo cato, për tanti a l’é nen bel fé – i vorrìa squasi dì ch’a l’é nen possìbil – cheuje le cite diferense. Ëdcò ‘d sòn a venta ten-e cont.

Ma jér sèira, an surtend da l’autogrill ëd San Pàul (da na viëtta lateral e nen da la surtìa «giusta» – ma cola ch’a l’é peui, la surtìa giusta? cola ch’a l’é l’intrada giusta? e, bele se i savèjsso cola ch’a l’é, a sarìa important pijela?), it l’has dime n’àutra ròba ch’a l’ha fame resté ambajà: ch’i son tò amis. (An precisand che j’amis a son coj ch’it cudisse nen quand ch’a l’han damanca ëd ti – ma i sai che për ti a l’é nen parèj.) A-i é quaicòs ëd pì important ant la vita? Miraco sì, ma l’amicissia a l’é bin an àut an qualsëssìa classìfica.

Donca i son onorà. Onor, n’àuta paròla ch’it l’has dovrà: an parland dla gòj ch’it l’avìe a soné con dij sonador – a Riva i dirìe musicant – sicurament ëd prima categorìa, bele che a sonèisso dij tòch ch’a fan nen part dla tradission.

A la fin, i l’hai fàit tante paròle – pròpi mi che, con Vittorini ch’a disìa ch’a-i andarìa silensi për diverse generassion, i dijo ch’a venta nen fene tante – e i l’hai gnanca dit na paròla dzora ël cìvich musé dël paisagi sonor, un dij tò proget pì anciarmant e visionari, na testimoniansa – silensiosa, e a l’é nen n’ossimor – dël tò amor për ij tò vej, ël tò pais e tut lòn ch’it l’has respirà da quand ch’it ses nassù. Testimoniansa tant pì pressiosa adess che tut a va a rabel, che – për dila con Pavese – a manco nen j’idèje, a-i manca ‘d gent ch’a fassa ‘d ròbe: ch’a vada ant le ca a scoté, a pijé nòta, a registré. E col musé, col at d’amor për la tèra – la toa tèra, ma i vorrìa dì la nòsta tèra, an essend ch’i son chërsù al tèj Lussi, ch’a l’é nen Riva për dontré pass – jér sèira a j’era duvert mach për mi. Torna, i son onorà. E content.

Tò
Gianni

PS : e òstich nò, a-i é nen an sij vocabolari.

A servo nen tante paròle për fé vëdde ch’it ses un professionista

2008-07-03T19:39:00.001+02:00

I son stàit a serché na stansia da let da caté per le cite. I son andàit an doi pòst; ij doi negossiant a vendìo l’istessa mërcansìa (l’istessa marca, precisa).

Dal prim i son stàit n’ora: ël venditor a j’era gentil, a l’ha fame vëdde tut lòn ch’a l’avìa, ma a l’é nen riessù a trové na solussion.

Lë scond venditor a l’é stàit tant pì dësgagià, meno «gentil». Prima – a l’avìa da fé – a l’ha dime ëd feme un gir e ‘d vardé lòn ch’am piasìa. Quand ch’i l’hai trovà lòn che pì o meno a podìa anteresseme i l’hai dijlo; e chiel an tre minute a l’ha trovà na solussion e a l’ha fame ‘l pressi.

Antra ‘d mi i pensava: cost venditor magara a smija meno educà, meno gentil, ma a la fin a vend, përchè quand ch’it ses un professionista a servo nen tante paròle. Tant a la fin as sa che se i son lì i sarai andàit a vëdde da dj’àutre part, i l’avrai vardà dzora Internet, peui i dovrai feme ij mè cont e via fòrt. Parlé pòch, dle vire, a veul dì esse vincent.

Desse 'd sagna

2008-06-17T09:19:00.004+02:00

Lesù ansima a la carta antestà ëd në studi legal:

"Për un dësbreuj pì precis dl'atività interna, lë Studi [sic] a arsev nen telefonà al giòbia dòp-mesdì".

Për curiosità, i l'hai telefonà al giòbia dòp-mesdì. A j'era la segreteria telefònica, a disìa pròpi parèj.

Bòh.

Domenico Torta e ij Musicant ëd Riva 'd Cher

2008-06-08T19:43:00.007+02:00

Un dij frut ëd la festa dël Piemont, për mi përsonalment, a l’é stàit ancontré cost òmo. I podrìa andé a pé a sò ca, ma fin-a a pòchi dì fà i savìa nen chi ch’a j’era, i l’avìa mai ancontralo.
I l’hai parlaje a la festa. O mèj: chiel a l’ha parlame; mi - l'arlev - i l’hai scotà. E i l’hai capì che cost òmo a l’é un genio dla mùsica, nen mach piemontèisa. E a l’ha nen damanca ëd savèj tute le bale ch’i dijoma nojàutri dj’acent aùss o grev e via fòrt, përchè ant la mùsica a l’é n’enciclopedìa viventa.
Ùnich problema: i riess pì nen a chité dë scoté sò CD, "Saré l'uss e butè fòra 'l gat!" :-)
Da vardé 'dcò: http://www.youtube.com/watch?v=6WSKxFr_2nw

Lenga dël cheur e lenga dij politicàire

2008-06-03T14:25:00.003+02:00

Un dij concet dit pì volte longh la festa a l'é che s'it parle an piemontèis - pì an general, an toa lenga: ant na paròla, s'it parle com ch'it mange - it peule nen stërmete daré a le paròle, come ch'a fan anvece tròpe vire ij polìtich (politicant? politicàire? cacam?). Bin, a l'ha fame soride - tristement - un fax rivane véner e adressà a Censin Pich:

"Con vivo rammarico devo comunicare la mia impossibilità a partecipare alla Festa del [sic] Piemont, prevista per domenica 1 giugno 2008.

Impegni di carattere istituzionale, assunti in precedenza, infatti, non mi consentono di poter assistere a quest'importante avvenimento, contrariamente a quanto programmato nei giorni scorsi.

Nel ringraziare comunque per il cortese invito e auspicando di poterTi incontrare in altre occasioni, giungano i miei auguri per lo svolgimento della manifestazione, che vi accingete a celebrare, unitamente ai miei più cordiali saluti, che Ti prego di voler estendere ai convenuti tutti".

Doe considerassion ambelessì, un-a 'd lògica e l'àutra 'd sostansa.

La lògica: j'impegn istitussionaj a j'ero stàit pijà prima, ma la përson-a a l'avìa programà dë vnì. A më smija che Aristòtele a l'avrìa quaicòs da dì dzora 'l rasonament.

La sostansa: se cola përson-a a l'avèjssa parlà an piemontèis a l'avrìa scrit, pì o meno: "I l'hai nen veuja 'd perde temp, mersì l'istess për l'invit". Ma, an tute le manere, e dë dlà dël piemontèis, é-lo possìbil che dël 2008 a-i sia ancor chi ch'a scriv an costa manera?

A la finitiva...

2008-06-02T20:44:00.003+02:00

... la ròba pì importanta, e anciarmanta ant l’istess temp, a l’ha dila Enzo Vacca jer sèira, a conclusion dël GranBaradan: «La vera festa dël Piemont a ancamin-a doman». E doman a l’é ancheuj, a l’é adess. D’àutre considerassion a seguiran man a man ch’i pensrai dzora a tute le ròbe ch’i l’hai vist e sentù an coste doe sman-e, ma për adess a basta parèj.

Eugenio Montale, La stòria

2008-05-30T09:36:00.004+02:00

La storia gratta il fondo
come una rete a strascico
con qualche strappo e più di un pesce sfugge.
Qualche volta s'incontra l'ectoplasma
d'uno scampato e non sembra particolarmente felice.
Ignora di essere fuori, nessuno glie n'ha parlato.
Gli altri, nel sacco, si credono più liberi di lui.
(Eugenio Montale, La storia)

La stòria a grata ‘l fond
come na rèj a rabast
con quàich ës-cianch e pì d’un pess a scapa.
Quajvòlta as ancontra l'ectoplasma
ëd në scampà e a smija nen particolarment alégher.
A sa nen ëd vesse fòra, gnun a l'ha dije gnente.
J’autri, ant ël sach, as chërdo pì lìber ëd chiel.
(tradussion ëd Gianni Davico)

Guido Vergnano, Lë spaciafojòt

2008-05-26T07:25:00.003+02:00

I segnal cost bel arsetari dla cusin-a piemontèisa, surtì da pòchi mèis e ch'a l'ha già vendù un baron ëd còpie (tut a l'é relativ: a son sempe nùmer cit, ma significativ për l'editorìa minoritaria come la nòsta).

Për ancaminé, a l'é scrit an bel piemontèis, e son a peul mach fé piasì. As sent la rèis chierèisa (na spia sicura a l'é la mancansa dla vocal final an paròle come "ëmbatum, fam, cimentem): ma i pens che ël fàit ch'a-i sia nen n'omologassion completa an nòsta lenga a l'é n'afé positiv.

Ël volum, 271 pàgine an tut, a l'é organisà an capitoj ch'a seguo l'ordin lògich dël past. La tàula general al fond a përmëtt ëd truvé facilment n'arseta.

L'àutor a sarà present con sò lìber domìnica prim giugn a Cherasch, a la Fera-mërcà «La mej editorìa an piemontèis» dla Festa dël Piemont.

Jér sèira, ij Musicant

2008-05-23T16:42:00.005+02:00

A l’é nen stàit ël concert pì bel ch’i l’abia vist dij Musicant. Ël fàit a l’é che mi i l’hai sempe andrinta al cheur e davanti a j’euj la presentassion ufissial dël CD, ël 30 stèmber dël 2006 an Alba, n’atmosfera màgica che nen sempe – për fortun-a i soma uman, a la finitiva – as peul ricreesse. Ma a son sensassion sogetive. Fòra ‘d sòn, ël teatro a j’era pien e Batista a l’ha badolà com a sa fé chiel. Nòna Rita, che con ij sò 92 agn a së sbilauciava an sël palch come na fiolin-a a lë «Zecchino d’oro», a l’ha dàit un toch ëd frivolëssa e comossion a la vijà.

Festa dël Piemont - a l'é ancaminà

2008-05-22T09:35:00.007+02:00

A la fin i l'oma ancaminà. Tre ròbe dzora 'd tut a l'han colpime jér sèira.

1. Batista a l'é na fòrsa dla natura (i lo savìa già, a l'é stàita l'enésima conferma). A riess a trasformé n'evènt ch'a peul esse medi an ecessional, a riess a elevé ël sentiment complessiv dle përson-e ch'as treuvo ansema.

2. Ël president dla comunità montan-a Langa delle Valli, Enrico Pregliasco, a l'ha an manera inteligenta e ch'a-i fà onor amëttù na soa mancansa, un sò deficit. A disìa, an sostansa: «Noi come comunità montan-a i foma dj'intervent an sël teritòri, pr'esempi i l'oma restaurà la cassin-a anté ch'is trovoma adess, ël Pavajon, un pòst dla Malora ëd Fenoglio, però mi i savia nen che i podoma interven-e ant l'istessa manera dzora la lenga, pr'esempi butand la version piemontèisa - oltre che l'anglèisa, la fransèisa, l'alman-a e via fòrt - ant ij volantin e ij manifest». E donca, a livel pì general, la considerassion sì a l'é che l'aministrassion tante volte a san nen che la lenga a va conservà ant l'istessa manera ch'as conserva na cesa ch'a robata a tòch. Noi ch'i l'oma jë strument per dësvlupé cost concet i l'oma ël dover vers ël Piemont e ij piemontèis ëd fé passé ël messagi che la lenga a va salvà dësnò as perd.

3. N'episòdi ch'a l'é capità a la fin dla sèira. I son avsiname a Primo Culasso, un dij doi autor ëd "Rastlèire", ël vocabolari ëd langa e Roé, e i l'hai tacà a parleje, naturalment an piemontèis. Chiel a l'ha rëspondume an italian, e peui a l'ha butaje un bel pòch a passé al piemontèis. Davsin a noi, combinassion, a-i era na madama ch'i l'hai nen capì da anté ch'a vnisìa, ma pì o men-o a j'era sicilian-a o calabrèisa, e a l'ha dije quaicòs che chiel probabilment a l'ha nen capì ma an manera automàtica a l'ha rësponduje an piemontèis. Alora andrinta ëd mi i l'hai fàit costa considerassion: mi i l'hai 40 agn, e bele ch'i l'abia quàich cavèj gris i son e i son percepì giovo rispet a cola përson-a ch'a n'ha stanta o giù da lì. Alora për tante përson-e parlé an piemontèis con ij vej a l'è automàtich, con ij giovo nò (parloma peui nen dij cit). Però ël fàit che noi i riessoma nen a dé l'esempi, dòp ch'a j'era staje na bela presentassion dël vocabolari, dòp che per na sèira antera i l'oma parlà dla lenga viva e ant na festa anté ch'as parla mach ëd piemontèis come lenga viva, am lassa un pòch antërdoà.

A l'é staje un concet esprimù da Bruna Sibille - compliment për sò piemontèis - e arpià da Batista che a më smija central: l'onta d'esse piemontèis e ëd parlé piemontèis ch'a l'han butane an testa da cit. E ambelessì i stoma parland ël coltura, nen ëd politica: coltura a veul dì tut lòn ch'i soma noi a riguard dël Piemont. I dovoma, dovoma dovoma riesse a superé cola bariera ch'a l'é aponto l'onta d'esse piemontèis. Përchè peui ant la sèira, parland, a vnisìo fòra paròle strasordinarie, paròle che mi i l'avìa mai sentù o ch'i l'avìa dësmentià (a më vnisìa an ment Pavese: «Fa un sole su questi bricchi, un riverbero di grillaia e di tufi che mi ero dimenticato. Qui il caldo più che scendere dal cielo esce da sotto - dalla terra, dal fondo tra le viti che sembra si sia mangiato ogni verde per andare tutto in tralcio. È un caldo che mi piace, sa un odore: ci sono dentro anch'io a quest'odore, ci sono dentro tante vendemmie e fienagioni e sfogliature, tanti sapori e tante voglie che non sapevo più d'avere addosso»). E alora i pens a la richëssa ch'a l'ha na lenga, e noi i lassoma che tut a vada an malora përchè a l'han butane l'onta da cit. La magistra: «Se parli piemontese non potrai imparare bene l'italiano!» Da lì i dovoma parte, a l'é cost ël pont central. Superé l'onta - sensa vorèj dimostré gnente a gnun se nen a noi midem.

Festa dël Piemont ch'a fà 41

2008-05-14T12:43:00.004+02:00

Manifest gròss (da estern), stampà.
Manifest cit (da negòssi), stampà.
Volantin, stampà.
Invit, stampà.
Invit con volantin, spedì.
(E peui a-i son tute le ròbe ch'i l'hai gnanca tocà - i soma na squadra ëd somà, i soma na fòrsa: mùsica, part istitussional, acoliensa dj'òspiti e via fòrt.)
Sigura, i faroma mila eror. Ma a sarà na bela festa, përchè ël cheur a l'é dë dlà dl'antrap, i pudoma pì nen torné andaré. A sarà la festa ëd tuti ij piemontèis.
J'agiornament ambelessì: http://gopiedmont.i-iter.org/

Tavo Burat, Ciri vacior (Bird Watching)

2008-05-05T12:58:00.006+02:00

A-i son nen tanti piemontèis ancheuj ch'a peusso dì ëd savèj scrive an piemontèis tant bin come an italian. Burat, ansema a Gribàud, Pich e pòchi àutri, a l'é un ëd costi. E già cost a l'é për mi un motiv d'amirassion për la përson-a. Se peui i-i giontoma ël fàit che Burat a l'ha spendù soa vita për soe montagne e për ël piemontèis, l'amirassion a chërs. A la fin dl'àutr ann a l'ha publicà un delission librèt ëd poesìe - haiku, për la precision - an piemontèis, "Ciri vacior (Bird Watching)", ch'as les an pressa ma che a fà medité. L'editor a l'é La Slòira d'Ivrèja. Come (squasi) tute le ròbe dël Piemont, a venta sërchelo con passion o as truvrà nen. Nen truvelo a l'é fàcil, ma nen lesslo a l'é na perdita sicura.

Coumboscuro: ël piemontèis, ij piemontèis, j'àutri piemontèis

2008-04-30T13:53:00.002+02:00

Possà da la curiosità (e da l'ignoransa) për ël provensal, i son andàit quàich sman-a fà a conòsse Sergio Arneodo, da la neuit dij temp anima ëd Coumboscuro.

I son rivà an col paisòt e da cola ca a l'é surtìe fòra col òmo cit cit, ma con na fòrsa andrinta ch'it imaginrìe mai. I j'era lì con mia cita e mé novodin, a scoté le stòrie ëd cost òmo ch'a më smija un tòch sol con la montagna. Con bel deuit ha l'ha spiegame un pòch lòn ch'a fan, e a l'ha dime tra l'àutr che "con ij piemontèis i andoma bastansa d'acòrde".

A l'ha cantame un tòch dij "Misteri jouioùs" e peui a l'ha spiegà ai cit ël fonsionament d'un tle dël Sètsent ch'a l'han ambelelì e com ch'as fà ël formagg.

Riva a ca, i l'hai pijà an man un lìber an provensal për le scòle ch'i l'hai catà e provà a lese na conta: a l'é stàita na bela sfida, ma giutandme con le lenghe seure i l'hai fajla. A l'é stàit amusant.

A la finitiva i pens d'avèj capì quaicòs ëd pì ëd na question che comsëssìa a l'é bin complicà.

Adess am resta da conòsse l'opinion contraria. I pens ch'a peussa serve Espaci Occitan: la pròssima vira i andrai là, përchè i veuj capì mej. A venta capì.